فى الارض المستوية آن باشد كه در زمين راست سر در نهد و برود،و گفته‌اند:اصعد خلاف صعد باشد،يقال:صعد الجبل و أصعد فى الوادي،و مبرّد گفت:اصعد اذا ابعد في الذّهاب،چون دور بشود گويند:اصعد،چنان كه در خبر است كه رسول -عليه السّلام-بعضى صحابه را گفت كه:از پس سه روز بازآمد:

لقد ذهبت[٢٦٩-پ] فيها عريضا، در اين هزيمت پهن بشدى،و قال الأعشى:

ألا أيّهذا السّائلي اين أصعدت [١] فانّ لها في أهل يثرب موعدا
فرّاء گفت:«اصعاد»ابتداى به سفر رفتن باشد،و«انحدار»رجوع باشد، يقال:أصعدنا من كذا الى كذا إذا سافر اليه،و انحدرنا إذا رجع منه،و أنشد ابو عبيدة:

قد كنت تبكين على الإصعاد و اليوم سرّحت و صاح الحادي
و مفضّل گفت:صعد و أصعد و صعّد بمعنى واحد.

وَ لاٰ تَلْوُونَ عَلىٰ أَحَدٍ ،أى لا تعرجون،و با كس نايستادى،يقال:ذهب فلان فلم يلو على شىء و لم يلبث على شىء و لم يعرج على شىء اذا مضى على وجهه لا يقيم على شىء،يعنى در اين هزيمت برفتى [٢]رفتنى بليغ سريع بر وجهى كه يك با يك نايستادى [٣]،و هيچ‌چيز [٤]شما را از رفتن مانع نبود [٥].

و حسن بصرى خواند:«و لا تلون»به يك«واو»براى تخفيف،[كقولهم.

استحييت و استحيت،يك«واو»و به يك«يا»بيفگندند براى تخفيف] [٦]،كلبى گفت: عَلىٰ أَحَدٍ ،بر كسى،يعني رسول اللّه صلّى اللّه عليه و [٧]آله.«و الرّسول»، «واو»حال راست،و پيغامبر شما را مى‌خواند كه:

الىّ الىّ، به من آيى

عباد اللّه.

فِي أُخْرٰاكُمْ ،در آخر شما ايستاده مى‌گفت:به من آيى و مروى [٨]اى بندگان خداى،

[من] [٩]يكرّ فله الجنّة، هركه بازآيد بهشت او را [١٠].يا عجب!اگر آن‌كه بازآيد او

[١] .كذا:در اساس و همۀ نسخه بدلها،ضبط كلمه در سيرت رسول اللّه٣٧٧/)چنين است: ألا أيّهذا السّائلي أين يمّمت

[٢] .مر:برفتيد.

[٣] .مر:نايستادند(ضبط«نايستادند»مرجّح است)

[٤] .دب،آج،لب،مر:چيزى.

[٩] [٥] .فق:نبودى.

[٦] .اساس:ندارد،با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد.

[٧] .وز+على.

[٨] .مر:به من آييد و مرويد.

[١٠] .دب،آج،لب،فق،مر+باشد.