آيا موضوع بدل حيلوله مقيّد به يأس و نا اميدى از دست يابى به مال است و يا اين كه اميد نداشتن به دست يابى، موضوع است و يا اين كه فاصله طولانى مالك از مال به گونه اى كه موجب ضرر مالك گردد موضوع است و يا اين كه جدايى ميان مال و مالك هرچند درمدت كوتاه، موضوع است، وجوهى متصور است. (٤)

ديدگاه حضرت امام

از لابه لاى كلمات امام استفاده مى‌شود ايشان افزون بر مورد اول و دوم ـ كه قدر متيقن از موارد حيلوله است ـ صورت سوّم را نيزمصداق اين قاعده دانسته است. از باب نمونه به برخى از كلمات حضرت امام دراين باره اشاره مى‌شود. ايشان پس از نقد و بررسى ادله بدل حيلوله درمقام جمع بندى مى‌فرمايد:

ازاين تقريب(قاعده على اليد) روشن شد با صدق عنوان تعذر، ميان صورتى كه مالك از دست يابى به مال مأيوس باشد با صورتى كه مى‌داند پس از گذشت مدت طولانى برمال دست پيدا مى‌كند فرقى نيست؛ زيرا درهردو صورت عنوان غرامت و تدارك بارد كردن بدل صادق است. (٥)

ايشان در پايان استدلال به قاعده على اليد، چنين نتيجه گيرى مى‌كند:

درصورتى كه مال تلف نشده؛ ليكن ميان مالك و آن فاصله افتاده مانند اين كه شخصى مال را از دست ضامن و غاصب اول گرفته و هرگز امكان گرفتن از او نيست دراين صورت عهده ضامن اول، اقتضاى رد مال را ندارد؛ بلكه حكم آن در نظر خردمندان ... لزوم رد بدل است.

(٤) مكاسب،ص٦٦٦، ضمن محصل المطالب.
(٥) كتاب البيع،ج١،ص٤٣٢.