معروف چين ( لائوتسه ) ابتكار شده است در صورتى كه با توجه به اصالت و وضوح بازيگرى و تماشاگرى در ارتباط با موجودات جهان هستى ، نمى توانيم بگوييم : درك اين حقيقت تا زمان لائوتسه براى دانشمندان و صاحبنظران معرفت دست نداده بوده است . ما همين اصل بازيگرى و تماشاگرى در ارتباط علمى با واقعيات را در چند مورد از آثار محمد بن محمد بن طرخان فارابى مشاهده مى كنيم كه در مباحث آينده با منابع آنها مطرح خواهيم نمود . [١] بعضى از متفكران گفته‌اند : درست است كه وسائل درك در ميان دو قطب ( درك كننده و درك شونده ) ارتباط پيچيده اى بوجود مى آورد ، ولى ما مى توانيم براى حل اين پيچيدگىها به معرفتهاى ديگر فيزيكى متوسل شويم .
در عبارات پروفسور سرگى واويلوف چنين آمده است : « اصولا معرفت از چه راهى حاصل مى شود پاسخ به آن از نظر علمى آشكار و آسان است . حس انسانى را اسبابهاى وى ، يعنى ميكروسكوپ ، تلسكوپ ، الكترومتر ، اطاق ويلسون و غيره كه براى كمك به محدوديتهاى حاصله از اعضاى حواس درست شده تكميل مى كند . طبيعى است كه هر اسبابى بين بيننده و نمود يك ارتباط پيچيده اى ايجاد مى كند . در اين ارتباط شخص به علت معرفتهاى ديگر فيزيكى مجبور است تصحيحات و تعبيراتى وارد سازد . ولى اين موضوع مانع از آن نيست كه ما به كمك اسبابها ، ساختمان اتم را بشناسيم و هستهء اتم را بشكافيم ، طبيعت نور را بشناسيم و غيره . » [٢] البته جاى ترديد نيست اين كه امروزه براى گسترش و عميقتر ساختن معلومات بشرى دستگاهها و آزمايشگاههاى بسيار دقيق و با اهميتى وجود دارد كه در افزايش جوانب معلومات بسيار مؤثر مى باشند ، ولى با اين حال نمى توانند دخالت و تصرف منطقهء عوامل درك كننده را تا حد صفر تقليل بدهند و بعبارت زيبايى كه در آن جملهء لائوتسه ديديم : بازيگرى ما را بكلى از بين ببرند و ما در ارتباط با واقعيتها براى

[١] لائوتسه از فلاسفهء چين متولد حدود ٦٠٠ قبل از ميلاد . فارابى - حكيمى بزرگ از حكماى اسلامى تولد ٢٦٠ هجرى وفات ٣٣٩
[٢] ل . و فيزيك نو - تأليف پروفسور دكتر سرگى واويلوف ص ٢٧ و ٢٨ - روشهاى آزمايشى فيزيك نو