( آنان كسانى هستند كه ) خدا را در حال ايستادن و نشستن و هنگامى كه بر پهلو قرار گرفته‌اند ذكر مى گويند ، و در آفرينش آسمانها و زمين مى انديشند ( و مى گويند : ) خداوندا ، اين جهان با عظمت را باطل نيافريده اى . پاك پروردگارا ، ما را از عذاب آتش مصون بدار . ) از اين گروه آيات بخوبى استفاده مى شود كه نظر دقيق و واقع جويانه در اين كيهان بزرگ ، انسان را به انديشه و تعقل و ذكر وادار مى نمايد . و اين يك حقيقت مسلم است كه انديشه و تعقل مجرد را نمى توان بعنوان نتيجهء نظر دقيق و واقع جويانه از آيات الهى در اين جهان بزرگ منظور نمود ، بلكه نتيجه اى بسيار با اهميت از نظر و انديشه و تعقل بايد بدست آورد كه عبارت است از درك بيهوده نبودن اين جهان و انجام تكاليفى كه ضرورت آن از مشاهدهء حكمت در وجود انسان و جهان اثبات مى گردد كه آدمى را از عذاب آتشى كه نتيجهء غفلت و بىاعتنايى به آيات خداوندى و احساس عميق حكمت جاريه در آن است انجام بدهد .
گروه سوم - آياتى از قرآن مجيد با كمال صراحت در مواردى فراوان بر حق بودن خلقت آسمانها و زمين را گوشزد مى نمايد . و اين يك مطلب روشن است كه كلمهء حق با اين كه داراى مفاهيم متعددى است ، ولى با توجه به مضمون و اهدافى كه آيات قرآنى از اين كلمه در مورد خلقت آسمانها و زمين دارا ميباشد ، بمعناى واقعيتى است كه شايستهء تحقق و وجود است ، به اين معنا كه كلمهء « حق » در اين آيات اثبات مى كند كه دستگاه با عظمت خلقت واقعيتى است كه شايستهء بوجود آمدن و تحقق در عرصهء هستى ميباشد . همان گونه كه در آيات مربوط خواهيم ديد خداوند متعال اصرار مى فرمايد كه حق بودن دستگاه خلقت را براى بندگان خود قابل فهم بسازد . و مسلم است كه اگر از درك و فهم بر حق بودن آسمانها و زمين تكليفى براى انسانها وجود نداشته باشد ، علتى براى آن همه تأكيد و اصرار ديده نمى شود . به اضافهء اين كه در يكى از آيات تصريح شده است كه از توجه به آيات بودن دستگاه آفرينش حق بودن خداوند متعال اثبات مى گردد . ( سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّه الْحَقُّ ) [١] ( ما

[١] فصلت آيهء ٥٣ .