مقصود ما در اين مبحث از تعريف ، به آن معناى حقيقى نيست كه در منطق كلاسيك « حد تام » ناميده مى شود [١] . بلكه نوعى توضيح و تفسير است براى فهم و درك مباحث علوم و ارزشها كه متأسفانه مدتى است كه بعضى از مغرب زمينىها آن دو را از يكديگر جدا كرده و عده اى از مشرق زمينىها را بدنبال خود براه انداخته‌اند . پيش از ورود به بررسى مباحث مربوط به تفسير و توضيح مزبور دو مقدمه را متذكر مى شويم : مقدمهء يكم - براى آشنايى با معناى علم قبلا بايد متوجه شويم كه در ميان انواع فعاليتها و پديده‌هاى مغزى دو پديده بيش از همهء آنها به يكديگر نزديكترند . اين دو پديد عبارتند از : ١ - درك . ٢ - علم . درك به معناى مطلق دريافت است اعم از دركهاى ابتدائى و استمرارى . [٢] چنانكه اعم است از دريافت علمى ( كه حتما معلوم از طرف نفس يا « من » در اين نوع دريافت مورد اشراف قرار مى گيرد ) و از دريافتهاى محض كه

[١] توقع شناخت واقعيات به وسيلهء حد تام توقع امريست تقريبا امكان ناپذير زيرا براى شناخت واقعيات بطورى كه همهء اركان ذاتى و مختصات واقعيات را براى ما ارائه بدهد و در ضمن كمترين دخالتى از طرف حواس و ذهن و ديگر وسايط و وسائل شناخت ، و همچنين از طرف موضع گيريهاى هدفى صورت نگيرد ، بايد عامل درك انسانى فوق همهء عوامل دخالت كننده و موجبات محدوديتها باشد تا بتواند واقعيات را آن چنانكه هستند درك نمايد .
[٢] درك ابتدائى عبارتست از نخستين انعكاس يك پديدهء نمودى مانند صورت يك انسان يا يك درخت در ذهن يا نخستين دريافت يك حقيقت غير نمودى مانند نسبت ميان موضوعها ، محمولهاى قضايا و دريافت عدالت و زيبائى و غير ذلك . درك استمرارى عبارتست از ادامهء انعكاس صورت درك شده يا حقيقت غير نمودى دريافت شده مانند ادامهء درك نسبت و عدالت و زيبائى در مقدارى از زمان مانند چند لحظه يا حتى چند ساعت . البته ميان صاحبنظران اين مسئله مطرح است كه درك در حال استمرار ( در هر دو نوعش كه متذكر شديم ) آيا مانند آب در جريان است كه در هر لحظه در تغيير مجدد است و برگهايى پشت سر هم بطور منظم در روى آن آب در حال عبور مى باشد ، يا اين كه آن نمود يا هر حقيقت درك شده همانست كه در لحظهء نخستين دريافت شده است ، همان گونه كه در بيتى از مولوى منعكس است . < شعر > شد مبدل آب اين جو چند بار عكس ماه و عكس اختر برقرار < / شعر >