بديهىتر از آنست كه نيازى به بحث و تحقيق داشته باشد . [١] اما در هر حال ، مى توان اختلاف را به دو نوع تقسيم كرد :
الف : اختلاف معقول
الف : اختلاف معقول اختلاف معقول عبارتست از اختلافى كه ناشى از چگونگى اطلاعات مربوط به مسئله و استعدادها ، مخصوصا نبوغ و عموم موضع گيريهاى طبيعى و قانونى است كه اشخاص در ارتباط با حقائق دارند ، مانند اختلاف نظر در دريافت واقعيات عالم هستى از ديدگاه علوم نظرى و فلسفه‌ها . اين همان اختلاف معقول است كه نه تنها نبايد مورد ترديد و انكار قرار بگيرد ، بلكه موجب گسترش و عمق بيشتر در معارف نيز مى گردد . [٢] روايت معروف اختلاف امتى رحمة ( اختلاف امت من رحمت است ) ( سفينة البحار ، محدث قمى ج ٢ ص ٤٢ ) ، اشاره به همين اختلاف معقول مى نمايد .
بر اساس همين نگرش بوده است كه اكثريت قريب به اتفاق دانشمندان اسلامى ، چه در فقه و اصول و فهم احاديث ، چه در فلسفه و كلام و ادبيات و غير ذلك با كمال رضايت به بحث و كاوش و اظهار نظرهاى مختلف مى پرداختند و هيچ يك ديگرى را خارج از اسلام تلقى نمى كرد . اگر به تاريخ اسلام بنگريم ، خواهيم ديد كه علماى فراوانى در حضور علمائى كه در مسائل نظرى هم رأى آنان نبوده‌اند ، شاگردى كرده‌اند و كتابهاى يكديگر را مورد شرح و تحقيق قرار مى دادند . مثلا كتاب تجريد الاعتقاد تأليف خواجه نصير الدين طوسى - از بزرگترين علماى شيعه - مورد شرح ملا على قوشجى - از علماى اهل سنت - قرار گرفته است ، و كتاب المحجة البيضاء ، ملا محسن فيض ، از مشاهير علماى شيعه ، در شرح و تحقيق احياء العلوم غزالى - كه از معروفترين علماى اهل سنت است - تأليف شده است ، يا خود اين جانب ، عمرى را در شرح افكار جلال الدين محمد مولوى گذرانده‌ام [٣] .
ب : اختلاف نامعقول
ب : اختلاف نامعقول عبارتست از اختلافى كه ناشى از عوامل غير قانونى و انحرافى مى باشد ، مانند پيروى از هوى و هوس كه از مهمترين نمودهاى آن ، خودنمائى و شهرت پرستى است . در طول تاريخ ، كسانى بوده‌اند كه خواسته‌اند خود را مطرح كنند و با تظاهراتى مثل آزاد فكرى ، آزادى اراده و آزادى بيان ، اما در حقيقت با عشق به قدرت ، مشهور

[١] البته بدان جهت كه اصول كلى دين و فروع اصلى به اصطلاح فقهى « احكام ضرورى » مستند به فطرت و عقل سليم و وحى الهى است و ترديد و انكار نمى تواند راهى به آنها داشته باشد ، لذا مى توان آنها را جزء اصلى متن دين اسلام معرفى نمود كه مورد اعتقاد و پذيرش همهء مسلمين است و انكار آنها حتى انكار يكى از آنها - مشروط به اين كه مستند به شبهه و اعتراض بىغرضانه - نباشد - موجب خروج از اسلام خواهد بود .
[٢] از ديدگاه علمى و فلسفى اين اصل مسلم است كه واقعيات جهان هستى از هر مقوله كه باشند ، بدون دخالت عوامل و شرايط درونى و برونى درك كننده ، قابل دريافت نمى باشند ، به همين علت است كه متفكران از يك واقعيت برداشتهاى گوناگون مى نمايند و به هيچ گونه تضاد و تزاحم ويرانگرى منجر نمى گردد ، مگر در بازيگرىهاى تصنعى .
[٣] شرح مثنوى : ١٥ مجلد از سال ٤٤ تا ٥٢ و فعلا تا چاپ شانزدهم .