ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٢٤ - در معلوماتى كه از دستگاهها و كانالهاى ساخته شده براى گسترش و دقت بيشتر علوم تعبيه شدهاند بازيگرى دوبار صورت مى گيرد

است . » [١] در معلوماتى كه از دستگاهها و كانالهاى ساخته شده براى گسترش و دقت بيشتر علوم تعبيه شده‌اند بازيگرى دوبار صورت مى گيرد .
اين مسئله كه در معلومات حاصله از دستگاهها ، معلومات ما از دو نوع بازيگرى عبور مى نمايد ، شايد مورد توجه اغلب دانشمندان كه حواس و دستگاه مورد استفادهء آنان فقط جنبهء واقعيت براى خود را دارد نبوده باشد ، يعنى او از آن دستگاه و حواس هيچ چيزى جز ارتباط مستقيم با واقعيت را نبيند و خود را تماشاگر محض بداند ، ولى چه بايد كرد كه ذات حقيقت و عظمت آن در همين است كه با توجه و عدم توجه ما انسانها واقعيت خود را از دست نمى دهد . در آن هنگام كه يك انسان محقق به وسيلهء دستگاهى مانند ميكرسكپ به ذرات بسيار بسيار كوچك مى نگرد ، آن ذرات را خواه بداند يا نداند بعد از عبور از دو كانال كه هر يك تأثير خود را در آن گذاشته‌اند مى بيند و يا به عبارت ديگر از دو كانال عبور نموده است كه از كيفيت مخصوص آن دو براى خود اثر مخصوصى پذيرفته‌اند . اين دو كانال عبارتند از : ١ - دستگاه ، ٢ - حواس و ديگر عوامل درك . اين كه آناتول فرانس : « چشمى كه با ميكرسكپ مسلح است باز همان چشم آدمى است منتها بهتر از چشمهاى معمولى مى بيند و به غير از اين چيز ديگرى را نمى بيند » [٢] بايد مورد دقت بيشترى قرار بگيرد ، زيرا كاربرد دستگاهى كه براى گسترش و عمق معلومات بشرى تعبيه شده است در ارائه واقعيتى كه با آن در ارتباط است غير از ساختمان و خصوصيات حواس انسانى است به همين جهت است كه نمى توان گفت « چشمى كه با ميكرسكپ مسلح است باز همان چشم آدمى است . . . » .

[١] عرفان و منطق - متن انگليسى ص ٢٧ . ضمنا ياد آور مى شويم كه راسل در نفى واقعيت عينى زمان به دو بيت از جلال الدين محمد مولوى استشهاد نموده است : ص ٢٦ متن انگليسى < شعر > هست هشيارى ز ياد ما مضى ماضى و مستقبلت پردهء خدا آتش اندر زن بهر دو تا به كى پر كره باشد از اين هر دو چونى < / شعر >
[٢] باغ اپيكور تأليف آناتول فرانس ص ٢٥ و ٢٦