٢ - انگيزه‌هاى محرك در خود مكتب اسلام بوده است . ترديدى در اين حقيقت نيست كه براى نخستين بار اسلام بوده است كه حقوق پايه اى سه گانه ( حق حيات ، حق كرامت و حق آزادى معقول ) را بطور جدى مطرح كرد و اين حقوق جزء متن اسلام مقرر شده است . [١] هم چنين تشويق و دستور بسيار جدى به تحصيل علم و معرفت به طور عام از خصوصيات ويژه اسلام است . اين تشويقها به حدى در پيش برد آرمانهاى علمى و صنعتى مؤثر بود كه به شهادت همهء مورخانى كه در تاريخ تحولات علم و صنعت تحقيق كرده‌اند ، نه تنها دانشمندان اسلامى علم را از ديدگاههاى فلسفى محض و تجريد گرائى ، به صحنه مشاهده‌ها و تجربه‌ها در آوردند ، بلكه علم را از سقوط حتمى نجات دادند . از طرف ديگر ، عقايدى كه اسلام براى بشريت عرضه كرد ، فطرى ، ساده ، منطقى و خردپسند بود . مغز بشرى براى درك اين عقائد نه تنها به اضطراب و تلاطم نمى افتاد ، بلكه بدان جهت كه بازگو كنندهء فطرت انسانى بود ، براى آگاهان انبساط و ابتهاجى نيز با خود مى آورد . بديهى است براى اين كه در جامعه اى شخصيتهائى نظير نظامى و ناصر خسرو و مولوى و سنائى و عطار و سعدى و حافظ و فارابى و امثال اينان ظهور كنند ، فرهنگى بسيار غنى و جاودانى لازم است كه اسلام ، در اختيار آنان گذارده بود . احكام و تكاليفى كه اسلام براى انسانها مقرر كرد ، بر مبناى « حيات معقول » است كه به مقتضاى اصل وحدت و برابرى انسانها در پيشگاه خداوندى بدون تأثير نژاد و رنگ و محيط ، و به مقتضاى اصل « مشروط بودن تكليف به حد قدرت » ، امكان پذيرش خود را براى همهء جوامع و در همهء زمانها ، فراهم ساخت .
ب : ريشهء اصلى دين اسلام
ب : ريشهء اصلى دين اسلام اگر تعريف دين را همان گونه كه در آغاز مقاله آمده است بپذيريم ، - و با نظريه مجموع معلوماتى كه بشر تاكنون در بارهء نيازهاى اساسى خود بدست آورده ، [ و بايد بپذيريم ] - ، ريشهء اصلى دين اسلام را هم بدست خواهيم آورد . ريشهء اصلى دين اسلام از دو ركن تشكيل مى شود كه عبارتند از ركن درون ذاتى و ركن برون ذاتى .
١ - ركن درون ذاتى
١ - ركن درون ذاتى عبارتست از « انديشه و تعقل سالم » و « وجدان » كه دو عامل اساسى از فطرت انسانى مى باشند . با توجه دقيق به عقائد و احكام اسلامى ،

[١] براى اطلاع بيشتر از زمينه‌هاى مطرح شدن حقوق سه گانهء انسانى در اسلام ، رجوع شود به تحقيق اين جانب تحت عنوان ( مقدمه اى بر اعلاميه جهانى حقوق بشر از ديدگاه اسلام ) كه در ششمين كنفرانس انديشه اسلامى ، تهران - ١٣٦٠ - سخنرانى شده است .