الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب اول مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٩٣ - مقاله مصنف در تضعيف كلام شلوبين و ابن الضائع

برّان مى‌بود وجود مى‌داشت وقايع و حوادث او را تغيير داده بود.

شاهد در « غيرى » است كه شبه جمع بوده و « الّا الصّارم» صفت آن مى‌باشد.

پس از آن مصنّف مى‌گويد:

مقتضاى كلام سيبويه آنستكه شرط نيست موصوف « الّا » جمع يا شبه جمع باشد چه آنكه وى براى صفت واقع شدن « الّا » به « لو كان معنا رجل الّا زيد لغلبنا» مثال زده است و بسى واضح و روشن است كه « رجل » كه موصوف « الّا » قرار گرفته نه جمع بوده و نه شبه جمع.

« رجل » نكره‌اى است كه بعد از « لو » قرار گرفته و چون « لو » جارى مجراى نفى است لاجرم « رجل » مفيد عموم بوده و بدين ترتيب شبيه جمع مى‌باشد پس از تمثيل مذكور نميتوان استفاده كرد كه سيبويه بشرط سابق الذكر معتقد نيست.

جواب‌

سيبويه « لو » را جارى مجراى نفى ندانسته و مانند مبرّد نمى‌باشد از اينرو در مثال مذكور « رجل » نكره‌اى كه در سياق نفى باشد نبوده و بدين ترتيب مفيد عموم نمى‌باشد تا بمنزله جمع تلقى گردد.

شرح‌

قوله: و ليس كما قالا: ضمير در « قالا » به ابن ضائع و شلوبين راجع است.

مؤلف گويد:

حاصل ايراد مصنّف بر شلوبين و ابن ضائع اينستكه:

قبول نداريم « الّا » بمعناى « غير » كه بر بدل و عوض فقط دلالت دارد باشد بلكه مقصود از « الّا » معناى « غير » بوده بطور عام، اعم از آنكه بمعناى بدل و عوض بوده يا بمعنائى ديگر باشد و بعبارت ديگر: