الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب اول مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٩٧ - فرق بين اينقسم از«الا» با«غير»

اوّل: آنكه موصوف « الّا » را نميتوان حذف كرد لذا جايز نيست بگوئيم: جائني الّا زيد.

ولى ميتوان گفت: جائني غير زيد.

و نظير « الّا » جمل و ظروف هستند چه آنكه صفات واقع شده و در عين حال نيابتشان از موصوفشان جائز نبوده يعنى نميتوان موصوف آنها را حذف كرد و آنها را بجاى موصوف قرار داد.

دوّم: فرق دوّم آنستكه تنها درموردى ميتوان بواسطه « الّا » و ما بعدش صفت آورد كه استثناء صحيح باشد يعنى اگر بتوان « الّا » را بمعناى استثناء فرض نمود البته تقدير صفت واقع شدنش جايز است و در غير اينصورت صحيح نيست از اينرو جايز است بگوئيم:

عندى درهم الّا دانق (نزد من است درهمى كه اين صفت دارد غير از دانق مى‌باشد).

در اينمثال « الّا » و ما بعدش صفت براى « درهم » واقع شده‌اند زيرا فرض استثناء نيز صحيح بوده و جايز است « دانق » را بعنوان مستثناء منصوب خواند زيرا در صورتيكه « الّا » بمعناى استثناء باشد مستثنامنه يعنى درهم عام بوده، شامل مستثنا و غير آن مى‌گردد زيرا « دانق » يك ششم درهم مى‌باشد و بدين ترتيب استثناء « دانق » از درهم صحيح است.

امّا گفتن « عندى درهم الّا جيّد» جايز نيست يعنى در اينمثال نميتوان « الّا جيّد» را صفت براى « درهم » قرار داد و آنرا مرفوع خواند همانطوريكه نصبش بعنوان استثناء نيز صحيح نمى‌باشد.

ولى ميتوان گفت: عندى درهم غير جيّد.

البته فرق دوّم را جماعاتى از ادباء گفته‌اند:

برخى از نحاة گفته‌اند:

اينكلام، با گفته حضرات در ذيل‌ «لوكان فيهما آلهة الّا اللّه» و با مثال سيبويه‌