الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب اول مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٨٩ - مقاله برخى ديگر از ادباء در توجيه بدليت«اذ» از«اليوم»

باينكه « اذ » مضاف‌اليه براى « بعد » بوده و آن حذف شده است و تنافى بين ايندو گفتار بسى واضح و روشن است.

جواب‌

مصنّف در جواب اين اشكال و سؤال مى‌گويد:

بين گفته ما سابقا و تقدير اين قائل هيچ تنافى نمى‌باشد زيرا مدّعاى ما در سابق اين بود كه از معناى « بعد » مستغنى نيستيم همانطوريكه از معناى « يوم » و « حين » در يومئذ و حينئذ مستغنى مى‌باشيم و ابدا ما نگفتيم با بودن قرينه و دليل مى‌توان « بعد » را حذف كرد پس حاصل گفتار ما در سابق اين بود: يوم و حين را بدون دليل و قرينه مى‌توان حذف كرد و اساسا از آنها بى‌نياز و مستغنى مى‌باشيم بخلاف « بعد » كه حذف و استغناء از آن بدون دليل و قرينه جايز نيست و بدون ترديد اين كلام با تقدير قائل مزبور منافاتى ندارد زيرا وى « بعد » را مضاف براى « اذ » قرار داده و بكمك قرينه و دليل بحذف آن قائل شده است.

و بهر تقدير بگفته ايندو قائل وقتى « اذ » را تعليل تقدير نكرده و ظرف دانستيم ممكنست « انّ » وصله‌اش را بمعناى تعليل فرض كرده و فاعل « ينفعكم » را ضمير مستتر در آن كه يا به قول معذّبين كه گفته‌اند:

يا ليت بينى و بينك بعد المشرقين‌ ( كاش بين من و تو فاصله مغرب و مشرق مى‌بود) و يا به « قرين » راجع قرار بدهيم.

و شاهد بر گفته ايندو قائل آنستكه برخى از « قرّاء » كلمه « انّ » را بكسر همزه قرائت نموده و جمله‌ «انكمفى العذاب مشتركون» را استينافيه دانسته‌اند.

شرح‌

قوله: و اذ لم يهتدوا به الخ: آيه (١١) از سوره احقاف.