الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب اول مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٦١ - استدلال بر وجود معناى شرط در«اما»

صورت نگرفته بلكه به تبعيت از حذف قول انجام گرفته است و بسا شيئى بالتّبع صحيح بوده ولى استقلالا صحيح نمى‌باشد مانند حاجى كه نائب از غير مى‌باشد كه اگر دو ركعت نماز طواف را به نيابت از منسوب عنه بخواند نمازش صحيح است در حاليكه اگر ديگرى بدون نيابت در حج نماز طواف را به نيت نيابت از غير بخواند صحيح نيست پس نيابت از نماز طواف اگر به تبعيّت از نيابت در حجّ باشد صحيح است در حاليكه اگر مستقلّا باشد باطل است:

البته جوابى را كه ذكر نموديم از جمهور و مشهور ادباء نقل شده و در مقابل برخى از متاخرين پنداشته‌اند فائى كه در جواب « امّا » در مى‌آيد در غير ضرورت شعرى اصلا حذف نميشود و از حذف آن در آيه اينطور جواب داده‌اند.

جواب « امّا » در آيه جمله « فذوقوا العذاب» است البته اصل آن اينطور بوده: فامّا الّذين اسودّت وجوههم فيقال لهم ذوقوا العذاب‌ .

سپس جمله « فيقال لهم» حذف و « فاء » بر سر مقول قول يعنى « ذوقوا العذاب» انتقال داده شد و بين « فاء » كه بر سر جواب درآمده و شرط امّا جمله معترضه قرار گرفته است.

مصنّف گويد:

اين قائل سپس در ذيل آيه واقع در سوره جاثيه يعنى:

و امّا الّذين كفروا أفلم تكن آياتى تتلى عليكم‌ ( و امّا آنانكه كفر ورزيدند آيا پس آيات من بر شما خوانده نشد).

گفته است:

اصل آن چنين بوده:

و امّا الذين كفروا فيقال لهم ألم تكن آياتى‌ .

سپس جمله « فيقال لهم» حذف شده و فاء بعد از همزه درآمده است.