الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب اول مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٩٨ - فرق بين اينقسم از«الا» با«غير»

يعنى « لو كان معنا رجل الّا زيد لغلبنا» مخالف است زير در آيه و مثال مذكور استثناء صحيح نيست ولى معذلك ادباء « الّا » را بمعناى « غير » دانسته‌اند، بنابراين كشف مى‌كنيم كه فرق دوّم صحيح نمى‌باشد. ابن حاجب در آمدن « الّا » بمعناى غير و صفت واقع شدنش شرط كرده است كه استثناء متعذّر باشد چنانچه در آيه و مثال سيبويه استثناء متعذّر مى‌باشد.

سؤال‌

اگر در مقام انتقاد بمقاله ابن حاجب سؤال گفته شود:

در قول شاعر يعنى عبد اللّه بن عامر با اينكه استثناء متعذر نيست « الّا » و ما بعدش صفت قرار گرفته‌اند و اين دليل است بر فساد كلام ابن حاجب.

و امّا قول عبد اللّه بن عامر:

يعنى: و هر برادرى از برادرش جدا مى‌شود، هر آينه بجان پدرت قسم مگر دو ستاره فرقدان.

شاهد در « الّا الفرقدان» است كه « الّا » در آن بمعناى « غير » بوده و با ما بعدش صفت قرار گرفته براى « كلّ اخ» و معذلك هيچ تعذّرى از اينكه « الّا » بمعناى استثناء باشد وجود ندارد.

جواب‌

جواب اينستكه ابن حاجب قول عبد اللّه بن عامر را از موارد شاذ قرار داده و مقصود آنستكه غالبا صفت آمدن « الّا » در صورتى است كه استثناء متعذّر باشد.

لازم بتذكّر است كه وصف در اينجا از قبيل وصف مخصّص بوده نه مؤكّد چنانچه‌