الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب اول مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٦٩ - «إذ» و اقسام آن

ب: آنكه مفعول به باشد مانند:

و اذكروا اذ كنتم قليلا فكثّركم‌ ( بياد آوريد زمانى را كه اندك بوديد پس خداوند متعال شما را زياد نموديد).

شاهد در « اذ » است كه در عين ظرف ماضى بودن مفعول به براى « اذكروا » قرار گرفته است.

جالب توجّه آنكه غالب « اذ » هائيكه در اوائل قصص قرآنى آمده‌اند مفعول به بوده براى « اذكر » مقدّر مانند:

الكلام الغني،شرح فارسى بر باب اول مغنى ؛ ج‌٢ ؛ ص٢٦٩

و اذ قال ربّك للملائكة: ( بياد آورد زمانى را كه پروردگارت به فرشتگان فرمود).

و نظير و اذ قلنا للملائكة: ( بياد آور زمانى را كه به فرشتگان گفتيم).

و همچون:

و اذ فرقنا بكم البحر ( بياد آوريد زمانى را كه دريا را براى شما شكافتيم).

برخى از ادباء در ذيل اين آيات گفته است:

كلمه « اذ » ظرف است براى « اذكر » محذوف.

ولى اين كلام غلط و اشتباه بسيار واضح و آشكارى است زيرا مقتضاى آن اينستكه در وقتيكه « اذ » ظرف قرار داده شده امر به ذكر صادر گرديده باشد در حاليكه امر براى استقبال بوده و زمان مزبور پيش از تعلق خطاب بمكلّفين منقضى شده است و همانطوريكه اشاره شد مقصود متذكر شدن نفس وقت بوده نه ذكر در آن وقت و اينعنا با تقدير « اذكر » اداء شده نه با حذفش.

ج: آنكه بدل از مفعول باشد مانند:

و اذكر فى الكتاب مريم اذا انتبذت‌ ( بياد آور در كتاب خود احوال مريم را زمانى كه از اهل منزلش كناره گرفت).

شاهد در « اذ » است كه بدل از « مريم » بوده و « مريم » مفعول است براى « اذكر » .

بايد توجّه داشت كه بدل بودن « اذ » از « مريم » از قبيل بدل اشتمال است همچون بدل بودن « قتال فيه» از « الشهر الحرام» در فرموده حقتعالى: