الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب اول مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٧٠ - «إذ» و اقسام آن

يسئلونك عن الشهر الحرام قتال فيه‌ ( مى‌پرسند از تو راجع به ماه حرام يعنى از ماهى كه قتال در آن حرام است).

سپس مصنّف گويد:

و امّا فرموده حقتعالى:

اذكروا نعمة اللّه عليكم اذ جعل فيكم انبياء ( بياد آوريد نعمت خداوند بر خود را يعنى زمانى را كه در بين شما انبياء و پيامبران را قرار داد).

كلمه « اذ » در اين آيه شريفه داراى دو احتمال است:

اوّل: بگوئيم ظرف است براى نعمت.

دوّم: بگوئيم بدل از نعمت مى‌باشد.

د: آنكه مضاف‌اليه باشد براى اسم زمانى كه صلاحيت استغناء از آن را داشته مانند: يومئذ و حينئذ.

يا اين صلاحيت را نداشته باشد همچون فرموده حقتعالى:

بعد اذ هديتنا ( پس از هنگامى كه ما را راهنمائى فرمودى).

شرح‌

قوله: فقد نصره اللّه اذا خرجه الّذين كفروا: آيه (٤٠) از سوره توبه.

قوله: و اذكروا اذ كنتم قليلا فكثركم: آيه (٨٦) از سوره اعراف.

تجزيه و تركيب‌

اذكروا: فعل امر، جمع، مذكر، حاضر، ثلاثى مجرّد معلوم، متعدّى، فعل و فاعل.

ذ: اسم زمان، مفعول براى « اذكروا » ، مضاف.

كنتم: كان با اسمش.

قليلا: خبر براى « كان » و جمله « كنتم قليلا» مضاف‌اليه براى « اذ » مى‌باشد.

فاء: عاطفه.