الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب اول مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٨٧ - مقاله شلوبين و ابن ضايع

همين معنا در مثاليكه سيبويه آنرا بعنوان مقدمه مسئله مورد بحث ذكر نموده مقصود و مراد مى‌باشد.

مثال مزبور عبارتست از:

لو كان معنا رجل الّا زيد لغلبنا (اگر بجاى زيد با ما مردى ديگر مى‌بود هرآينه غالب ميشديم).

تقدير اينمثال:

لو كان رجل معنا مكان زيد يا عوض زيد مى‌باشد.

پايان كلام شلوبين و ابن ضايع‌

شرح‌

قوله: فيوصف بها و بتاليها: در مقابل قول بعضى كه گفته‌اند « الّا » بتنهائى صفت براى ما قبل مى‌باشد.

قوله: او شبهه: يعنى شبه جمع منكر و آن جمع معرفه‌اى است كه شباهت به نكره داشته باشد مانند جمعى كه داراى الف و لام تعريف جنس باشد چه آنكه الف و لام مزبور در هر كلمه‌اى كه باشد حكم آن كلمه همچون نكره بوده اگر چه در لفظ معرفه مى‌باشد.

قوله: لو كان فيهما آلهة الخ: آيه (٢٢) از سوره انبياء.

تجزيه و تركيب‌

لو: حرف شرط، غير عامل، مبنى.

كان: از افعال ناقصه، فعل شرط.

فيهما: جار و مجرور، متعلق به « كان » ظرف لغو، خبر مقدّم.

آلهة: اسم، جمع، اسم براى « كان » ، موصوف.

الّا: بمعناى « غير » .