الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب اول مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٨٦ - مقاله شلوبين و ابن ضايع

كلام مبرّد و ردّ آن‌

مبرّد پنداشته است كه « الّا » در اين آيه شريفه بمعناى استثناء بوده و ما بعدش بدل است از ما قبل آن.

استدلال مبرّد

مبرّد در مقام استدلال گفته است:

كلمه « لو » بر امتناع دلالت دارد، و امتناع شيئى عبارتست از انتفاع آن.

وى پنداشته است كه تفريغ استثناء از مستثنامنه بعد از « لو » جائز است و مثال « لو كان معنا الّا زيد» بهترين كلام محسوب ميشود.

مصنّف ميگويد:

كلام وى مردود است زيرا اهل لسان نه « لو جائني ديّار اكرمته» را جائز دانسته و نه « لو جائني من احد اكرمته» را صحيح مى‌دانند در حاليكه اگر « لو » امتناعيه بمنزله حرف نفى مى‌بود گفتن دو مثال مذكور مى‌بايد جائز باشد چنانچه « ما جائني من احد اكرمته» و « ما جائني ديّار اكرمته» صحيح و جائز است و وقتى دو مثال مذكور را جائز ندانسته و « لو » امتناعيه را بمنزله حرف نفى قرار نداديم مقاله مبرّد در ذيل آيه شريفه مدود گشته و قول سيبويه موجّه مى‌شود.

سيبويه مى‌گويد:

« الّا » و ما بعدش صفت براى ما قبل « الّا » هستند.

مقاله شلوبين و ابن ضايع‌

شلوبين و ابن ضايع گفته‌اند:

معناى آيه شريفه تنها در صورتى صحيح است كه « الّا » بمعناى « غير » بوده و آن و ما بعدش بدل و عوض از ما قبل مى‌باشند.

ايندو افزوده‌اند: