اين مسأله همان مسأله ٢٠ از مسائل نفقه زوجه است. نفقه اقارب در صورتى واجب است كه انفاق كننده قدرت داشته و غنى باشد، اوّل خودش، بعد زوجه‌اش و بعد اقرباى واجب النفقه.

چرا مرحوم امام اين مسأله را تكرار نمودند؟

ظاهراً براى اين است كه مقدّمه سه مسأله بعد باشد، چون امام در اين سه مسأله وارد مصاديق مى‌شود و اين كبراى كلّى را به عنوان مقدّمه براى آن ذكر كرده‌اند، ولى سزاوار بود كه ايشان با اين عبارت شروط مسأله را ذكر مى‌كردند:

قد ذكرنا أنّه يشترط ....

اين مسأله مقدارى دقيق‌تر از مسأله ٢٠ است. مرحوم امام ابتدا بحث را در مورد قدرت مطرح مى‌كنند، يعنى وقتى خودش و زوجه‌اش تأمين است و مقدارى اضافه دارد نوبت به انفاق اقارب مى‌رسد.

اقوال:

اين مسأله اجماعى است، از جمله كسانى كه ادّعاى اجماع كرده صاحب رياض است كه مى‌فرمايد:

و اشتراطه‌ (فقر اقارب) كاشتراط اليسار فى المنفق موضع وفاق كما يظهر من كلام الجماعة (مراد از جماعت، جماعتى است كه در كلام مرحوم صاحب رياض در صفحه ٢٦٧ آمده است:

باجماع الأمّة حكاه جماعة). [١]

مرحوم كاشف اللثام مى‌فرمايد:

يشترط فى المنفق اليسار اتّفاقاً [٢].

مرحوم صاحب جواهر هم در بعضى از كلماتش تعبير لاخلاف دارد. بنابراين مسلّم است كه بايد به ترتيب پيش برويم (اوّل خودش بعد زوجه‌اش و بعد اقارب) و مراد از يسار، مازاد بر نفقه خود و نفقه زوجه‌اش مى‌باشد.

ادلّه:

مرحوم امام براى اين مسأله چهار دليل اقامه مى‌كنند:

١- اجماع:

همانطور كه بيان شد مسأله اجماعى است.

٢- آيه‌

«و لا تلقوا بأيديكم إلى التهلكة» [٣]:

ممكن است در بعضى از موارد اگر بخواهد بر زوجه يا اقربا انفاق كند، جان خودش به خطر بيافتد، كه در اين صورت انفاق لازم نيست، البتّه اگر ايثار باشد بحث ديگرى است ولى اگر بخواهد بدون ايثار به وظيفه‌اش عمل كند آيه مانع است.

٣- آيه و روايات عسر و حرج:

خداوند عسر و حرج را از اين امّت برداشته است‌ (فما جعل عليكم فى الدين من حرج) [٤] و در جايى كه انسان نفقه خودش را ندارد و بخواهد به زوجه واقربا نفقه بدهد عسر و حرج است، البتّه باز ايثار جاى خود را دارد و ايثار در واقع فضيلت است، نه وظيفه.

٤- انصراف ادلّه وجوب انفاق بر عمودين و اولاد:

اين ادلّه جايى را كه خودش نفقه ندارد شامل نمى‌شود و منصرف است به جايى كه مازادى داشته باشد.

سؤال:

دليل تقديم زوجه بر اقربا چيست؟

نفقه زوجه نوعى معاوضه و دين است و بايد دين را پرداخت و مانند ديون ديگر بر نفقه اقارب مقدّم است.

سه مسأله بعدى در كلام مرحوم امام در مورد مصاديق است.

***

مسألة ٥:

المراد بنفقة نفسه المقدّمة على نفقة زوجته مقدار قوت يومه و ليلته‌ (معيار نفقه يك روز است) و كسوته اللائقة بحاله و كلّ ما اضطرّ إليه من الآلات للطعام و الشراب و الفراش و الغطاء (رو انداز) و غيرها فإن زاد على ذلك شى‌ء صرفه على زوجته ثم على قرابته.

اقوال:

مرحوم آقاى سبزوارى در مهذّب الاحكام وقتى به اين مسأله مى‌رسد مى‌فرمايد:

إنّه المنساق من الأدلّة (تبادر) مضافاً إلى اجماع الأجلّة [٥] و در ادامه مى‌فرمايد: بالجمله منظور اين است كه مستثنيات دين را در اينجا كنار مى‌گذاريم، يعنى بحث ما شبيه بحث مستثنيات دين است.

آيا مى‌توان پذيرفت در جايى كه شخصى فقط خوراك امروز و فردا را دارد و مى‌داند بعد از آن گرسنه خواهد بود، فتوا داد كه به اندازه خوراك يك روزش را بردارد و بقيّه را به زوجه و اقربا بدهد؟ آيا فقر و غناى اينجا، فقر و غناى يك روز است؟

به عنوان مثال فرض كنيد زوجه غنيّه است ولى زوج بايد

[١]. ج ٧، ص ٢٦٩.

[٢]. ج ٧، ص ٥٩٦.

[٣]. سوره بقره، آيه ١٩٥.

[٤]. سوره حج، آيه ٧٨.

[٥]. ج ٢٥، ص ٣١٩.