و لاتجب النفقة على غير العمودين من الأقارب كالإخوة و الأعمام و الأخوال و غيرهم لكن تستحبّ و تؤكّد فى الوارث منهم‌ (وارث بالفعل، يعنى كسانى كه با فوت او ارث مى‌برند) هذا هو المعروف فى المذهب‌ (ادّعاى شهرت يا اجماع است) و يؤيّده اصالة البرائة (حتّى اخباريها هم در شبهه وجوبى قائل به برائت هستند) [١].

از عبارات علما در مورد عمودين دو تفسير استفاده مى‌شود:

١- عمود در طرف بالاى نسب (آباء) و عمود در طرف پايين نسب (اولاد). [٢] ٢- از بعضى كلمات صاحب جواهر استفاده مى‌شود كه مراد پدر و مادر و بالاتر است و به همين جهت اولاد را جداگانه ذكر مى‌كنند:

إلى غير ذلك من النصوص المتّفقة على وجوب نفقة العمودين و الأولاد. [٣]

مرحوم صاحب حدائق مى‌فرمايد:

و نقل العلّامة فى القواعد قولًا بوجوب النفقة على الوارث‌ (قائل را نفرموده است) و أسند شرّاحه هذا القول إلى الشيخ‌ (مرحوم صاحب حدائق در ادامه از شيخ دفاع كرده و مى‌گويد شيخ اين را به يك روايت اسناد داده است) مع أنّه على ما نقل عنه فى المبسوط قطع باختصاصها بالعمودين و أسند وجوبها للوارث إلى الرواية. [٤]

مرحوم صاحب جواهر مى‌فرمايد:

لا إشكال بل و لا خلاف محقّق‌ (خلافى كه نسبت داده شده ثابت نيست) فى أنّه لاتجب النفقة على غير العمودين و الأولاد من الأقارب ممّن كان على حاشية النسب‌ (مثل عمو و دايى و خاله و عمّه) بل فى الرياض الإجماع فى الظاهر عليه‌ (ظاهراً اجماعى است). [٥] چند روايت داريم كه وارث نفقه دارد و اگر اين اجماع و شهرت درست شود، اين روايات معرض عنهاى اصحاب مى‌شود و آنها را كنار مى‌گذاريم.

٧٣ ادامه مسأله ١ ٠٩/ ١٢/ ٨٤

ادلّه:

١- اصل برائت:

شك داريم كه آيا عموها، دايى‌ها، عمّه‌ها، خاله‌ها و ...

واجب النفقه هستند؟ اصل برائت از نفقه غير عمودين و اولاد است.

٢- روايات:

روايات متعدّدى در باب ١١ از ابواب نفقات آمده كه بعضى از آنها صحيحه است، علاوه بر اين روايات متضافر و معمول بهاى اصحاب است.

* ... عن جميل بن درّاج قال: لايجبر الرجل إلّاعلى نفقة الأبوين و الولد الحديث‌ (حصر است و معنايش اين است كه سايرين واجب النفقه نيستند) [٦].

اشكال روايت اين است كه مستند به امام نيست ولى بسيار بعيد است كه «جميل بن درّاج» با آن مقام بالا و قرب منزلت در نزد ائمّه، چيزى از خودش گفته باشد.

إن قلت:

در روايت زوجه و مملوك ذكر نشده با اين كه نفقه اين دو هم واجب است.

قلنا:

امام در مقام بيان نفقه اقارب بوده و به همين جهت زوجه و مملوك ذكر نشده است.

* ... عن حريز، عن أبى عبداللَّه عليه السلام قال: قلت له: من الذى أجبر عليه و تلزمنى نفقته؟ قال: الوالدان و الولد و الزوجة. [٧]

* ... عن محمّد بن مسلم‌ (سند خوب است) عن أبى عبداللَّه عليه السلام قال: قلت له: من يلزم الرجل من قرابته ممّن ينفق عليه؟ قال: الوالدان و الولد و الزوجة. [٨]

اين سه روايت بر نفى نفقه دلالت دارد ولى دلالت آنها به دو گونه است، بعضى به صورت حصر است (با استفاده از لا و الّا) ولى بعضى حصر ندارد و چند فرد را نام برده و بقيّه را ذكر نكرده و عدم ذكر در مقام بيان دلالت دارد بر عدم وجوب نفقه در افرادى كه ذكر نشده است.

روايات معارض:

در مقابل اين روايات دو روايت داريم كه دليل بر خلاف است و دلالت مى‌كند كه غير از عمودين، اولاد و زوجه كسان ديگرى هم واجب النفقه هستند.

[١]. مسالك، ج ٨، ص ٤٨٤.

[٢]. جامع الشتات، ج ٤، ص ٥٢٢؛ و الفقه على المذاهب الأربعة، ج ٤، ص ٥٨٩.

[٣]. ج ٣١، ص ٣٦٧.

[٤]. ج ٢٥، ص ١٣٣.

[٥]. ج ٣١، ص ٣٦٨.

[٦]. ح ٢، باب ١١ از ابواب نفقات.

[٧]. ح ٣، باب ١١ از ابواب نفقات.

[٨]. ح ٥، باب ١١ از ابواب نفقات.