و تستحقّ فى الإسكان أن يسكنها داراً تليق بها بحسب عادة أمثالها، و كانت لها من المرافق ما تحتاج إليها و لها أن تطالبه بالتفرّد بالمسكن عن مشاركة غير الزوج ضرّة أو غيرها من دار أو حجرة منفردة المرافق إمّا بعارية أو إجارة أو ملك و لو كانت من أهل البادية كفاها كوخ أو بيت شعرٍ منفرد يناسب حالها.

مرحوم امام در مورد مسكن همان حرف سابق را تكرار كرده و مى‌گويد مسكن هم بايد مناسب حال زوجه باشد و شامل حمّام، آشپزخانه و دستشويى هم مى‌شود.

دو نكته در كلام امام قابل بحث است:

نكته اوّل:

ايشان مى‌فرمايد:

و لها أن تطالبه بالتفرّد بالمسكن أو حجرة منفردة المرافق.

آيا زن حق دارد كه مطالبه انفراد در مسكن كند؟ بله، اين عرفيّت دارد و در تمام عرفها هست، مگر در مواقع ضرورى كه ناچار شوند در يك خانه زندگى كنند، پس به حسب العادة زن حقّ چنين مطالبه‌اى دارد، البتّه نه خانه شخصى، ولى حق دارد اطاق شخصى مطالبه كند.

نكته دوّم:

در مورد مسكن فرقى نيست كه مسكن عاريه باشد يا اجاره يا ملك و يا وقف باشد، پس زن نمى‌تواند تحميل كند كه خانه ملكى مى‌خواهم.

قلنا:

در اينجا ما يك استثنا داريم و آن اين كه گاهى خانه‌هاى غير ملكى در شأن زوجه نيست و يا اسباب دردسر است (مثل اين كه سر سال بايد اسباب كشى كنند كه عسر و حرج است) آيا زن نمى‌تواند در جايى كه زوج امكان تهيّه منزل مسكونى ملكى دارد، مطالبه منزل مسكونى ملكى كند؟

ما اينها را به صورت استثنا ذكر مى‌كنيم و معتقديم در اين موارد زن مى‌تواند مطالبه منزل مسكونى ملكى كند.

٥- خادم:

مرحوم امام در مورد خادم مى‌فرمايد:

و أمّا الإخدام فإنّما يجب إن كانت ذات حشمة و شأن و من ذوى الأخدام و إلّاخدمت نفسها و إذا وجبت الخدمة فإن كانت من ذوات الحشمة بحيث يتعارف من مثلها أن يكون لها خادم مخصوص لابدّ من اختصاصها به ولو بلغت حشمتها بحيث يتعارف من مثلها تعدّد الخادم فلا يبعد وجوبه.

مرحوم امام مى‌فرمايد: اخدام در افراد عادى در جايى كه زن مى‌تواند كارهاى منزل را خودش انجام دهد، لازم نيست ولى اگر از زنانى باشد كه داراى شخصيّت خانوادگى است كه نداشتن خادمه براى او عيب است در اين صورت خادم لازم است حتّى گاهى تعدّد خادمه شأن اوست.

قلنا:

داشتن خادم هميشه براى شأنيّت نيست، بلكه گاهى زن داراى فرزندان متعدّد است و يا زن مريضه و يا مسنّه است كه در اين موارد هم مى‌تواند خادم يا خادمه داشته باشد و يا زنى است جوان و كسى را ندارد و شوهر هم به مسافرتهاى طولانى مى‌رود و نياز دارد كسى پيش او باشد، در اين جا نيز خادمه لازم است، پس اخدام منحصر به ذوات الحشمت نيست و اسباب مختلف است.

٣٦ ادامه مسأله ٨ ١٩/ ٠٩/ ٨٤

بقى هنا امورٌ:

امورى در ذيل مسأله هشتم باقى مانده كه مرحوم امام نفرموده‌اند:

الأمر الاوّل:

سلسله نيازهايى در زندگى هست كه در عبارت مرحوم امام نيامده است. البتّه مرحوم امام در انتهاى مسأله فرمودند ضابطه كلّى در اين مسأله رجوع به عرف است:

و الأولى إيكال الأمر إلى العرف و العادة فى جميع المذكورات و كذا فى الآلات و الأدوات المحتاج إليها فهى أيضاً تلاحظ ما هو المتعارف لأمثالها بحسب حاجات بلدها التى تسكن فيها.

سه مورد از امور باقى مانده را مرحوم امام در مسأله بعد مطرح كرده‌اند كه عبارتند از: اجرت الحمّام للغسل أو النظافة، الأدوية المتعارفة (فصد، حجامت و اجرت طبيب) الفحم و الحطب (وسائل سوخت و سوز در خانه مانند هيزم يا در زمان ما نفت و گاز).

امّا مواردى كه امام ذكر نفرموده و قابل بررسى است، عبارتند از: مركب (خود مركب يا اجرت آن در جايى كه نياز به مركب و يا اجرت آن داشته باشد)، هزينه‌هاى تلفن و برق و آب و وسيله‌هاى گرمايش و سرمايش، سفرهاى زيارتى يا تفريحى براى رفع ملال و يا بعضى از كتب مانند قرآن و مفاتيح و كتابهاى ديگر، و يا از اينها بالاتر كفّاره‌هاى زن مثل جايى كه زن مريض شده و روزه نگرفته و يا از اين بالاتر يك جنايت خطايى انجام‌