مجموعه رسائل در شرح احاديثي از کافي - سلیمانی آشتیانی، مهدی؛ درایتی، محمد حسین - الصفحة ٣١ - مقدمه

معنى و مفهوم كه از امور ذهنيّه‌اند؛ چه روح نعتيّت، تبعيّت است و او نه خالق است و نه مخلوق؛ زيرا كه خالق معطى وجود است و او نفس وجود اشيا است، نه معطى وجود ديگر و نه مخلوق؛ زيرا كه مخلوق قابل وجود است از حقّ و او نفس وجود منبجث از حقّ است، نه قابل وجود از حقّ، چنانكه حضرت امام رضا عليه السلام به عمران فرمود كه: اوّل ما صدر نه صانع است و نه مصنوع، بل صنع است‌[١]؛ با استدراك به اينكه واسطه و شى‌ء ثالثى ثابت نكردم و لمّش اين است كه حكايت و ظلّ شى‌ء وراى آن شى‌ء نيست در وجود و از انبجاثش از شى‌ء، چيزى از او كم نمى‌شود و بر افزودن بر او چيزى بر او نمى‌افزايد، چنانكه در اظلال محسوسه به اين نحو است.

پس ذات، خارجيّه‌اى است حاكيه از ذات اوّل تعالى‌ و ذاتى از براى او نيست وراى ظلّيّه و به تبعيّت و حكايت احديّت و مستلزم جميع معانى و صفات و اين مقام منتهاى سير سالكين است و قصوى منزل سائرين و غايت آمال مجتهدين از انبيا و اوصيا و اوليا و وصول هر يك به مقامى از اوست و بالتمام مقام ختمى مآب- صلوات اللَّه و سلامه عليه و آله- است و اولادش و اين مقام بالبلاغ والعمال ميسّر نمى‌گردد و الّا بتوحيد و فناى رابع كه مختصّ پيشوايان ما است و به بلاغ به اين مقام متحقّق مى‌شود ولايت تامّه كه نتيجه سير از خلق به حقّ است و اين مقام در نزد عرفا مسمّى به مقام جمع است و در هر يك از اوليا قوّتى باشد كه مستور نگردد و از خلق به حقّ با عصمت فطريّه و نفس ملكوتيّه الهيّه مبعوث مى‌گردد از براى تشريع و تكميل ناقصين و اين مقام ثانى مسمّى به جمع جمع است، چنانكه زبدة السالكين شيخ محمود در گلشن راز در وصف مولاى ما فرمود: