و چه داعی و هدفی، یگانه شاعر عرصۀ عرفان و بلاغت و ادب در تاریخ ایران و ایرانیان، حضرت و چگونه است که در اشعار ناموران ادب پارسی همچون مولانا جامی و شیخ فریدالدّین عطّار و گوهر بی‌مانند حکمت و تربیت و عرفان، جلال‌الدّین محمّد بلخی و حکیم سنایی که موجب افتخار ایران‌زمین و تفوّق علمی و ادبی آن بر سایر ملل و بقاع گشته‌اند، سراسر اشعار عربی و اصطلاحات و تعابیر تازی به چشم می‌خورد، درحالی‌که آنان مانند فردوسی می‌توانسته‌اند عبارات و اشعار خویش را بدون ایراد کلمات و الفاظ تازی نیز بنگارند؟

به نظر می‌رسد تنها انگیزه از این سبک نگارش در این مجموعۀ بدیع و بی‌مانند و گنجینۀ بی‌مثال بزرگان ایران‌زمین، فقط و فقط عشق و علاقۀ غریب به این مکتب انسان‌ساز و حیات‌بخش اسلام و باور قلبی و عقلانی و شهودی به مبانی و اصول آن بوده است.

آیا شخصیّتی مانند ابوعلی ‌عبدالله سینا که افتخار علمی این خطّه و سرزمین تا کنون بوده و خواهد بود، مگر به غیر از زبان پارسی سخن می‌گفت و در غیر از این بقاع به دنیا آمده بود؟ و مگر ابوریحان بیرونی دانشمند نامدار حکمت و نجوم, در بلاد عربی متولّد گشته بود؟١ و مگر *

از این اشعار به وضوح به‌دست می‌آید که فردوسی شیعه بوده و سرودن اشعار در مدح خلفای ثلاثه از روی جبر و تقیّه است.

و همین‌طور در اشعاری که در هجو سلطان غزنوی می‌سراید، به مذهب تشیّع خویش و محبّت رسول خدا و علی مرتضی افتخار می‌کند و از دشمنان و مخالفین اهلبیت ابراز انزجار و برائت می‌نماید:

ایا شاه محمود کشور گشای		ز کس گر نترسی بترس از خدای
که پیش از تو شاهان فراوان بدند		همه تاجداران کیهان بدند
فزون از تو بودند یکسر به جاه		به گنج و سپاه و به تخت و کلاه
نکردند جز خوبی و راستی		نگشتند گرد کم و کاستی

* * *

هر آن شه که در بند دینار بود

به نزدیک اهل خرد خوار بود

* * *

ندیدی تو این خاطر تیز من		نیندیشی از تیغ خونریز من
که بد دین و بد کیش خوانی مرا		منم شیر نر، میش خوانی مرا
مرا غمز کردند کان بد سخن		به مهر نبیّ و علیّ شد کهن
هر آن کس که در دلش کینِ علی است		از او در جهان خوارتر گو که کیست
منم بندۀ هر دوتا رستخیز		اگر شه کند پیکرم ریز ریز
من از مهر این هر دو شه نگذرم		اگر تیغ شه بگذرد بر سرم
منم بندۀ اهلبیت نبیّ		ستایندۀ خاک پای وصیّ *

* * *

گرت زین بد آید گناه من است		چنین است و این رسم و راه من است
به این زاده‌ام هم بدین بگذرم		چنان دان که خاک پی حیدرم

فردوسی که امید خود را در تحریر شاهنامه از دست رفته می‌دید و انتظار پاداش و صلۀ موعود سلطانی را بر باد رفته می‌دانست، در هجو شاه غزنوی چنین می‌سراید:

بسی رنج بردم در این سال سی		عجم زنده کردم بدین پارسی
به دانش نبد شاه را دستگاه		و گرنه مرا بر نشاندی به کاه
اگر شاه را شاه بودی پدر		به سر بر نهادی مرا تاج زر
و گر مادر شاه بانو بُدی		مرا سیم و زر تا به زانو بُدی
چو اندر تبارش بزرگی نبود		نیارست نام بزرگان شنود

* * *

چو نه مادرش مطبخی زاده است		بهای دو من نان به من داده است
پشیزی بِه از شهریاری چنین		که نه کیش دارد نه آیین، نه دین
پرستارزاده نیاید به کار		اگر چند دارد پدر شهریار
درختی که تلخ است وی را سرشت		گرش در نشانی به باغ بهشت
ور از جوی خلدش به هنگام آب		به بیخ، انگبین ریزی و شهد ناب
سرانجام گوهر به کار آورد؟		همان میوۀ تلخ بار آورد

فردوسی به‌واسطۀ نقار و کدورتی که با وزیر اعظم سلطان غزنوی، خواجه حسن میمندی، پیدا کرده بود مورد سعایت او نزد سلطان واقع شد. خواجه حسن میمندی که فردی سنّی و شدید التّعصب بود، نسبت به خاندان رسالت علناً عناد می‌ورزید و از این روی فردوسی را خوش نیامد که با وی سر آشتی بردارد و باب مراوده و رفاقت مفتوح نماید، و هر چند ناصحان به او سفارش بر تقرّب با وزیر نمودند، نپذیرفت و در جواب می‌گفت: «مرا با دشمن آل رسول کاری نیست.»

بنابراین، باید نسبت به اعتقاد فردوسی در تشیّع و تمایل او به اهلبیت علیهم السّلام به دیدۀ *

* * *

ز من دست گیتی بدزدید مشک

بجایش پراکنده کافور خشک

* * *

کنون چاره‌ای بایدم ساختن		دل از کار گیتی بپرداختن
گرفتن یکی راه فرزانگان		نرفتن به آیین دیوانگان
سر از راه واژونه بر تافتم		که کم شد ز من عمر و غم یافتم
کنون گر مرا روز چندی بقاست		دگر نسپرم جز همه راه راست
نگویم دگر داستان ملوک		دلم سیر شد ز آستان ملوک
نگویم سخن‌های بیهوده هیچ		به بیهوده گفتن نگیرم بسیج
که آن داستان‌ها دروغ است پاک		دو صد زان نیرزد به یک مشت خاک
ز پیغمبران گفت باید سخن		که جز راستیشان نبد بیخ و بن

ملاحظه می‌شود که فردوسی از تمام دروغ‌پردازی‌ها و بزرگنمایی‌ها و گزافه‌گویی‌ها که برای تجدید و ابقای فرهنگ ایرانیان و لغات فارسی دری انجام داده است، نادم و پشیمان گشته و درصدد جبران آن همه تعب و رنج، دست در دامان کتاب وحی یازیده به شرح و تبیین داستان پیامبران و اولیای الهی روی آورده است.

متأسّفانه فردوسی با طرح مبانی ناسیونالیستی و پی‌ریزی فرهنگ پان ایرانیسم و مقابله با فرهنگ اسلام، تا آنجا پیش رفت که ورود نهضت عالم‌گیر و انسان‌ساز و نورانی اسلام را در فتح ممالک ایران به دست سپاه اسلام، به زشتی یاد می‌کند و آن حمیّت جاهلی و تعلّق به سرزمین ایران و اتّکاء بر گذشتۀ نیاکان نامیمون خویش را در مشوّه گردانیدن چهرۀ اسلام و ناموجّه جلوه دادن *

و اینک می‌بینیم عدّه‌ای از خدا بی‌خبر و لامذهب درحالی‌که کمر به محو و بوار اسلام بسته‌اند، با تمسّک به همین اشعار در مقام مقابله با ملّت و آیین اسلام برآمده‌اند و از سایر اشعار فردوسی که ذکر شد تغافل می‌ورزند.

مسئلۀ عربی‌زدایی و جایگزینی واژه‌های فارسی به‌جای عربی از زمان رژیم طاغوتی شاه، وارد مرحلۀ جدیدی گشت و ایشان در یکی از نطق‌های خود گفته بود: «وظیفۀ من حذف فرهنگ و لغت بیگانه از زبان فارسی است.» و مسلّم بود که مقصود و منظور از بیگانه، نه لغات و اصطلاحات غربی و زبان‌های خارجی، که فقط زبان عربی بوده است. پیگیری ستیز با زبان اسلام که همان زبان عربیّت است، در رژیم گذشته به نحوی کاملاً مشهود و روشن در دستور روش و منش دولت قرار گرفت تا جایی که از آدم ملحدی چون جبّار باغچه‌بان که به سخریّه جملۀ: (إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ) را به صدای بع بع گوسفندان تشبیه می‌نمود، به تجلیل و تکریم یاد می‌شد و متأسّفانه این تجلیل در حکومت فعلی نیز مشاهده شده است!!٦ و امروزه نیز همین روش نامیمون و ناپسند با شدّت دنبال می‌شود و به‌جای کلمات دل‌پذیر و جذّاب و شیرین و متعارف و پذیرفته شدۀ در فرهنگ و ادب پارسی از زبان عربی، کلمات و واژه‌های خنده‌دار و من‌درآوردی و مستهجن قرار گرفته است!

و بعضی از کوته‌نظران دوآتشه که سنگ دفاع از وطنیّت و رجوع به فرهنگ قهقرایی را نه تنها بر سینه، که بر فرق خود می‌کوبند، برای پیش‌تازی در این صحنه و سبقت از روش و منش دیگران، به تألیف مقالات و نوشتارهایی به زبان فارسی سره با عباراتی بس سخیف و ردیء دست می‌زنند که خواننده برای فهم آن کلمات باید به لغت‌نامۀ جدید مراجعه نماید و با کنکاش در کلمات جدید التّأسیس، به فهم مطلب برسد. خود این حقیر به نوشتۀ یکی از اساتید دانشگاه برخورد کردم که به چنین کار ابلهانه‌ای پرداخته و دگران را به تفحّص در مقاله و پیدا کردن لغت عربی، به شرط‌بندی انداخته بود! حال صرف نظر از اینکه بیش از ده لغت عربی در آن یافتم که حکایت از عدم اطّلاع نویسنده بر ریشه و مصدر لغت می‌نمود، برای رسیدن به فهم و مراد مقاله سرسام گرفتم و از ادعیۀ خالصانه چندی نثار صاحب مقاله نمودم.

متأسّفانه این روش ناپسند حتّی به میان حوزه‌های علمیّه و نشریّات آنها نیز سرایت نموده و به‌جای «مجمع تحقیق»، عبارت: «پژوهشکده»، و یا به‌جای «بحث»، کلمۀ: «گفتمان»، و یا عوض «اجتماع»، واژۀ: «گردهمایی» و امثال اینها را قرار می‌دهند؛ درحالی‌که لغت عرب، لغت قرآن *

البتّه منکر این مطلب نمی‌توان شد که فردوسی مردی دانش‌آموخته و نسبت به مبانی معرفتی فردی مطّلع و تا حدودی آگاه بوده است و در کتاب شاهنامۀ او اشعار فراوانی در مسائل اخلاقی و اجتماعی و سیاسی و حتّی اعتقادات و مبانی توحیدی وجود دارد؛ ولی نکته اینجاست که ایشان از این ذخیرۀ علمی و اندوختۀ معلومات، در چه مسیری و چه هدفی استفاده کرده است؟!

مسئلۀ مهمّ و اساسی در ارتباط با بزرگان و اهل اطّلاع، عدم فهم و ادراک و جهل به علوم و فنون نمی‌باشد، بلکه نحوۀ به‌کارگیری و کیفیّت استفاده از اندوختۀ علمی و اطّلاعات است که این همه مصیبت و فاجعه در تاریخ به وجود آورده است. نکتۀ بسیار حائز اهمّیت این است که نفس تجمّع اطّلاعات و ذخیرۀ علوم در ذهن و نفس آدمی نمی‌تواند موجب صفای ضمیر و استقامت راه انسان گردد، و انسان برای تصفیۀ قلب از زنگارهای مادّی و نفسانی، چاره‌ای به جز پرداختن به تهذیب و مراقبه و متابعت از دستورها و برنامه‌های سلوکی و اخلاقی اولیای الهی و عرفای بالله ندارد.

در هر زمان و دوره‌ای، حکّام ظلم و دولت‌مردان ستم‌پیشه با سوء استفاده از همین علما و بزرگان *

١) قابل ذکر است که ابوریحان بیرونی در رابطه با شدّت علاقه‌اش به زبان عربی، کلام لطیفی را بیان می‌کند، که در مجموعه آثار شهید مطهری، ج ١٤، ص ٤٧٩ این‌گونه نقل شده است:

«... زبان عربی را بهترین زبان‌ها برای مسائل علمی می‌داند و علاقۀ خاصّی به این زبان نشان می‌دهد؛ می‌گوید: ”اگر مرا به عربی ناسزا گویند بیشتر دوست دارم از اینکه به برخی زبان‌های دیگر مرا بستایند.“» (محقّق)

٢) جهت اطّلاع بر اهداف استعمار در مبارزه با فرهنگ عربّیت و قرآن، رجوع شود به نور ملکوت قرآن، ج ٤، ص ١٤٢.

٣) سوره یوسف (١٢) آیه ٢.

٤) سوره شعراء (٢٦) آیه ١٩٥.

٥) جهت اطّلاع بر جهان‌شمول بودن اعجاز عربیّت قرآن، رجوع شود به نور ملکوت قرآن، ج ٤، ص ٨٧؛ تفسیر المیزان، ج ١، ص ٥٩.

٦) فارسی بخوانیم، سال چهارم ابتدایی، درس دوّم: باغچۀ اطفال.

٧) قابل ذکر است که به لطف و توفیق الهی، این سخنان ارزشمند تحت عنوان سالک آگاه به زیور طبع آراسته گردیده است. (محقّق)

٨) الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، ج ٢، ص ٣٣٤.

٩) مثنوی معنوی، دفتر چهارم.

و در شفاء الصّدور، ص ٢٩٨ وارد است که: «سبط ابن جوزی تمام این سه بیت را از یزید روایت کرده است.»