تعليم و تربيت از ديدگاه امام سجاد (ع) - لياقتدار، محمد جواد - الصفحة ١٣٠
مستقل باشد و مولف بحث مستقلى در اين زمينه پيرامون اعتدال در نهجالبلاغه نگاشته است.
امام (ع) در فراز فوق يادآور مىشوند كه به تناسب رفعت مقام و مرتبه در ميان مردم، انسان بايد پيش خودش احساس ذلت و كوچكى كند و اين را به اين خاطر مىفرمايند تا تعادل ميان اين دو كشش حفظ شود و برآيند اين دو نيرو راه اعتدال و ميانهروى باشد. اگر انسان به مقام بالايى از مقامات دنيوى برسد و مثلًا رئيس جمهور، وزير، مديركل و يا ... بشود و در عين حال پيش خودش احساس كوچكى نكند و اصل وجودى خودش را كه از نطفه نجس بوده ونهايتاً به مردار نجس تبديل مىشود به ياد نياورد و ضعف و فقر خود را در برابر حاكم على الاطلاق يعنى خداوند به ياد نياورد چنين فردى مسلماً به استبداد و ستمگرى و تكبر مىگرايد و لذا در تعاليم اسلامى روى مسئله «تواضع» و فروتنى خصوصاً براى روسا و دولتمردان و صاحبان مناصب و اساتيد تأكيد بسيار شده است. اديبان نيز مىگويند درخت هر چه پربارتر و پرثمرتر باشد شاخههايش افتادهترند و اين حكايت از تواضع مىكند و اصولًا كسى كه اهل تواضع و فروتنى نيست اتفاقاً نشانه بر حقارت و كوچكى او مىكند كما اينكه در حديث امام صادق (ع) آمده است:
«ما من رجل تكبر او تجبر الا لذله وجدها في نفسه»
هيچ كس تكبر نمىورزد مگر به دليل ذلت و حقارتى كه در خودش حس مىكند (كلينى، محمدبنيعقوب، اصول كافى، ١٣٧٢، ج ٣، باب كبر، حديث ١٧، ص ٤٢٦). در اينجا اشكالى پيش مىآيد كه