تعليم و تربيت از ديدگاه امام سجاد (ع) - لياقتدار، محمد جواد - الصفحة ٥٧
در ادامه پيامبر اكرم خطاب به ابوذر مى فرمايند: «همانا قلم تقدير به هر چه تا روز قيامت خواهد بود جريان يافته و اگر همه آفريدگان بكوشند نتوانند نفعى را كه خداوند براى تو ننوشته به تو برسانند.» (همان)
اين فرمايش پيامبر (ص) در واقع بيان دليل و علت براى جمله قبلى است كه فرمودند: «هرگاه چيزى خواستى از خدا بخواه و هرگاه يارى جستى از خدا بجوى». يعنى تمام حوادث و جريانات از طرف پروردگار مقدر شده و اسباب و وسائل (نظام علت و معلول) تأثير استقلالى و حقيقى در آنها ندارند و تنها خداوند متعال است كه ملك و سلطنتش دائمى بوده و اراده و مشيتش پيوسته نفوذ دارد و سررشته امور را همواره به دست داشته و به هر نحوى كه بخواهد مىگرداند. بنابراين بايد تنها از او درخواست كرد و از او يارى جست و به همين مناسبت است كه مى فرمايد: «اگر همه عالم بكوشند در اينكه امرى را كه او خواسته و مقدر فرموده تغيير دهند نخواهند توانست.»
بنابراين، استجابت دعا توسط خداوند، هرگز به معناى نفى قوانين علت و معلولى طبيعى نيست؛ چرا كه اولًا سيستم طبيعت و قوانين آن براى ما انسانهاى طبيعت و محاط با طبيعت، نمايش سيستم بسته است، اما با نظر به سطح پيوسته طبيعت با ماوراى طبيعت و مشيّت قاهره خداوندى سيستم آن باز است و علتها منحصر به علل مادى و طبيعى نمىگردد. به علاوه، چون در حالت دعا و نيايش، مغز و روان انسان حالت آرامش شديدى پيدا مىكند، لذا در اثر بيان جملات دعا، فكر به جريان صحيح مىافتد و راههايى را براى