اينجا هدف آن است تا نكاتى مطرح شود كه احتمال تأثير دعا و استفاده از نتايج تربيتى آن براى تعليم و تربيت انسانى در نظام تربيتى اسلام روشن شود. لازم به ذكر است كه بخشى كه در اينجا مطرح مى‌شود متفاوت است با پاسخ به اين سؤال كه «چرا گاهى در استجابت دعا تأخير صورت مى‌گيرد». پاسخ به سؤال دوم قبلًا در بحث جايگاه دعا در احاديث آمده بود.

روحيه اميدوارى: از شرايط تحقق اثرات تربيتى دعا، اميد داشتن و خوش‌بين بودن به نتيجه دعا است. ايمان به رحمت بى‌منتهاى الهى و يقين به آن كه در صورت اعلام «صادقانه» «نياز» همراه با «صميميت»، «شدت» و «خضوع» و تحقق شرايط «ادعونى»، لوازم استجابت و تحقق «استجب لكم» فراهم مى‌شود. روحيه اميدوارى و اطمينان در كليه ادعيه اسلامى و از جمله دعاى «ابوحمزه ثمالى» كه منسوب به امام سجاد (ع) مى‌باشد موج مى‌زند:

«اللهم انى اجد سبل المطالب اليك مشرعه و ... اعلم انك للراجين بموضع اجابه ....»

(مفاتيح الجنان، دعاى ابوحمزه ثمالى) خداوندا، من جاده‌هاى طلب را به سوى تو باز و صاف مى يابم ... و مى دانم كه تو آماده اجابت دعاى دعاكنندگان هستى.

روحيه اميدوارى در سراسر وجود متربى كه بر اساس نظام تعليم و تربيت اسلامى است موج مى‌زند. به عبارت ديگر، اگر فرد يا جامعه تمام تلاشهاى عادى خود را كرده ولى با تلاشش به جايى نرسد، نه تنها نبايد