تعليم و تربيت از ديدگاه امام سجاد (ع) - لياقتدار، محمد جواد - الصفحة ٤٧
فرد متربى احساس كند كه امكان دسترسى به خواسته و مطلوب خود را بدون كمك الهى و نيروهاى معنوى ندارد.
هماهنگى درون و برون: از ديگر لوازم تحقق اثرات تربيتى دعا، هماهنگى درون و برون، گفتار و كردار و هماهنگى تمام ابعاد وجودى آدمى است. اين معنا در مباحث تربيتى «وحدت شخصيت» نام دارد. فرد متربى اگر در زبان خواستهاى را مطرح نمايد اما در عمل و در رفتارهاى اجتماعى، عاطفى و فكرى خود هماهنگ با آن خواسته رفتار نكند، نبايد انتظار اثرات تربيتى دعا و نتايج دعا را داشته باشد. وحدت شخصيت بدين معنا است كه زبان و دل و درون و برون نيايشگر هماهنگ باشند. تمام ابعاد وجودى شخصيت متربى در يك جهت واحد و هماهنگ باشند.
عامل تنبلى و سستى نشود: از ديگر لوازم تحقق اثرات تربيتى دعا آن است كه دعا جايگزين مسئوليت اجتماعى فرد و ملت نباشد. بر اساس آيه قرآن كريم كه «خداوند سرنوشت هيچ قوم و ملتى را تغيير نمىدهد مگرآن كه خود آن را تغيير بدهند: ان الله لايغير ما بقوم حتى يغيروا ما بانفسهم» (سوره رعد، آيه ١١) خداوند قادر متعال هرگز دعاى مردم ستمپذير كه در برابر ظلم ستمگران ساكت بوده و هيچ گونه اعتراض به قدرت حاكم نمىكنند، را وقعى نمىنهد. بنابراين، دعا كردن و مسئلت از خداوند نبايد با رها كردن كار و تلاش و كوشش همراه باشد، بلكه در عين كار و تلاش بايد از خداوند طلب استمداد كرد.