نكات تربيتى: اين فراز به نظر مولف تاكيد امام سجاد (ع) بر روحيه مبارزه طلبى و پرورش روحيه جهادگرانه در جوانان و كلًا انسان است كه نهايتاً اين چنين روحيه‌اى ضامن حفظ عزت نفسانى و انسانى كه پايه و محور اصلى شخصيت انسان است مى‌باشد. پس اين همه تأكيد براى تنبيه و تجهيز در برابر دشمن، به خاطر حراست از عزت نفسانى و انسانى است كه از راه پرورش روحيه مبارزه طلبى حاصل مى‌شود.

تحقير ستم پذيرى‌

در رابطه با ظلم سه نوع انسان وجود دارد: (١) ظالم، (٢) مظلوم، (٣) منظلم. جاى ظالم مسلماً جهنم است و مظلوم كسى است كه در برابر ظلم ظالم قيام مى‌كند لكن مغلوب واقع مى‌شود و قهراً تكليف خود را ادا كرده، لذا جاى او در بهشت است مثل ياران امام حسين در كربلا. اما منظلم كسى است كه ظلم را پذيرا شده است (بر وزن منفعل از باب انفعال كه براى پذيرش حالتى مى‌آيد) و اين گونه افراد كه تن به ظلم داده و سكوت پيشه كرده‌اند و باعث تقويت ظالمان شده‌اند. به فرمايش پيامبر (ص) جايشان در قيامت در كنار ظالمان است.[١] از نظر تربيتى انسان نبايد وسائل حقارت خود را فراهم كند و انظلام از چيزهايى است كه مايه تحقير و حقارت و خوارى انسان مى‌شود كما اينكه تاريخ اسلام مملو از شواهد دال اين مدعا است.

[١] - اشاره به حديث« من رأى سلطان جائراً ... فكان حقاً على الله ان يدخله مدخله».