تعليم و تربيت از ديدگاه امام سجاد (ع) - لياقتدار، محمد جواد - الصفحة ٥٥
ومعلول) قرار ندهد، نه اينكه اين نظام را لغو شمرده و هدفش نيل به خواستهها از راهى جز نظام علت و معلول و اسباب باشد. (همان)
در توضيح رابطه ظريف نظام علت و معلول و دعا، شايسته است مصداق و نمونهاى آورده شود. براى مثال، «دعا كردن» فى نفسه پديده اى است كه بدون اسباب و وسايل و علت و معلول قابل تحقق نيست. چرا؟ زيرا ابتدا انسان در درون و در دل اراده مىكند و بعد با زبانش درخواست مىنمايد و به عبارتى از همه اركان هستى و وجود خودش كمك مىگيرد. مثال ديگرآنكه رابطه انسان با افعال و رفتارهاى خودش مصداق ديگرى است از بحث فوق. چطور؟ بدين معنا كه انسان، گرفتن و دادن را با دست انجام مىدهد، ديدن و شنيدن را با چشم و گوش و نيز ساير كارها را با آلات و ادوات مخصوص به خود صورت مى دهد. بنابراين، از يك طرف، كسى كه چيزى را بدون اسباب از خدا مى خواهد مانند كسى است كه از انسان، بدون بكارگيرى چشم و گوش توقع ديدن و شنيدن دارد. و از طرف ديگر، كسى كه چشم، تنها به اسباب و نظام علت و معلول دوخته و توجه به پروردگار ندارد مانند كسى است كه به طور كلى از خود انسان غفلت كرده و مستقلًا از دست او چيزى مىخواهد يا از چشم و گوش او انتظار نگاه كردن و گوش دادن دارد. همانطور كه كار كردن انسان با اسباب و ابزار موجب سلب قدرت و اختيار از او نمىشود، همچنين پروردگار نيز كه امور را از مجراى اسباب و علت و معلول انجام مىدهد لازمهاش محدود شدن