اَلْآدابُ الْعَرَبِیةُ فِی‌الْقَرْنِ التّاسِع عَشَر، كتابی ادبی به زبان عربی تألیف لُویس شَیخو (١٢٧٥-١٣٤٦ق / ١٨٥٩-١٩٢٧م)، از آباء یَسوعی لبنان. وی كه خود مؤسس مجلۀ المشرق بود، طی سالهای ١٣٢٥-١٣٢٨ق / ١٩٠٧-١٩١٠م به انتشار سلسله مقالاتی دربارۀ نویسندگان و شاعران و اوضاع ادبی (سدۀ ١٣ق / ١٩م) در همان مجله پرداخت و سپس مجموعۀ آن مقالات را در دو جلد انتشار داد: جلد اول، شامل ١٢١٤-١٢٨٧ق / ١٨٠٠-١٨٧٠م، بیروت، المطبعة الكاثولیكیة، چ ١، ١٢٣٦ق / ١٩٠٨م، چ ٢، ١٣٤٢ق / ١٩٢٤م، ١٤٠ ص و یك مقدمۀ ٢ صفحه‌ای به زبان فرانسه؛ جلد دوم، شامل ١٢٨٧- ١٣١٨ق / ١٨٧٠-١٩٠٠م، بیروت، المطبعة الكاثولیكیة، چ ١، ١٣٢٨ق / ١٩١٠م، چ ٢، ١٣٤٥ق / ١٩٢٦م، ١٩٢ ص.
شیخو از ١٣٤٤ق / ١٩٢٥م كار بررسی در ادبیات معاصر عرب را از سر گرفت و در سالهای بیست و سوم و بیست و چهارم مجله (١٣٤٤-١٣٤٥ق / ١٩٢٥-١٩٢٦م) مقالاتی دربارۀ تاریخ ادبیات عربی در ربع اول سدۀ ٢٠م (ربع دوم سدۀ ١٤ق) نگاشت كه مجموعۀ آنها نیز زیر عنوان تاریخ الآداب العربیة فی الرّبع الأوّل...، در ٢٠٨ ص در ١٣٤٥ق / ١٩٢٦م در بیروت انتشار یافت. در این سال مجموعۀ هر ٣ كتاب یكجا تجلید و منتشر شد. هریك از این مجلدات نیز شامل فهرست اعلام عربی (به تفكیك مسلمانان از نصرانیان)، اعلام خاورشناسان (به خط عربی و لاتینی) و نامهای جغرافیائی است، اما در كتاب سوم به یك فهرست عام اكتفا شده است.
اهمیت كتاب شیخو در آن است كه تا سال انتشار آن در المشرق، هیچ اثر مشابهی به زبان عربی تألیف نیافته بود و شرح احوال بزرگان شعر و ادب عرب، در جُنگها و كتب تراجم و گاه مجلات و یا كتابهای مربوط به علوم دیگر پراكنده بود و هنوز مفهوم «تاریخ ادبیات» به صورت تاریخهای اروپاییِ سدۀ ١٣ق / ١٩م، در خاورزمین نضج نیافته بود. شاید تنها اثری كه با مقدمات كتاب شیخو هم‌عصر و قابل قیاس است، سخنرانی كُردعلی در پاریس (١٣٢٨ق / ١٩١٠م) باشد كه بعدها در غرائب الغرب او چاپ شد (دمشق، ١٣٢٨ق / ١٩١٠م، صص ٩٤-١١٢). در اروپا تاریخهای متعددی دربارۀ ادبیات عرب تألیف شده بود (مثلاً هامرپورگشتال، وین، ١٢٧٢ق / ١٨٥٦م؛ هُوار، پاریس، ١٣٢٠ق / ١٩٠٢م؛ بروكلمان، ویمار، ١٣١٩ق / ١٩٠٢م؛ پیتزی، میلان، ١٣٢١ق / ١٩٠٣م؛ نیكلسون، لندن، ١٣٢٥ق / ١٩٠٧م و جز اینها)، اما این مؤلفان كمتر به ادبیات معاصر پرداخته‌اند (قس: بروكلمان «تاریخ ادبیات عرب»، ٢ / ٦٢٠ به بعد كه بسیار مختصر است و بعدها در «ذیل» آن كتاب تكمیل شده؛ نیكلسون «تاریخ ادبیات عرب» گرچه فصل آخر كتاب را به عصر مغول تا زمان حال اختصاص داده، اما از زمان حملۀ ناپلئون به مصر پیش‌تر نیامده است). شیخو كه زبان فرانسه را نیك می‌دانسته، گویا به نوشته‌های موجود در دیگر زبانها عنایتی نداشته است و تنها چند بار از تاریخ ادبیات هوار استفاده كرده است.
فصل اول و دوم جلد اول به بررسی عواملی كه «نهضت» عربی را موجب گردید ــ مانند برخی حوادث چون حملۀ ناپلئون، ایجاد صنعت چاپ، فعالیت مدارس مسیحی در كشورهای گوناگون عرب، پیدایش انجمنهای گوناگون در شرق و غرب، اقدام خاورشناسان به تألیف در ادبیات عرب و جز آن ــ اختصاص دارد. همین روش در آغاز فصلهای بعد و در مقاطع تاریخی معین تكرار شده و در خلال گفتارها به شرح احوال ادیبان هر دوره اشاره گردیده است. مؤلف در پایان هر فصل بخش نسبتاً مفصلی به خاورشناسان اختصاص داده است. روش كار در جلد دوم عیناً مانند روش جلد اول است، جز اینكه تفكیك میان ادیبان هر كشور، خاصه تمایز میان ادیبان مسلمان و مسیحی در جلد دوم، بارزتر است. كتاب سوم كه دربارۀ ادبیات عرب در آغاز سدۀ ١٤ق / ٢٠م است (شامل حوادث مهمی چون ٢ جنگ جهانی، اضمحلال امپراتوری عثمانی، پیدایش چند كشور مستقل عربی و مانند آن)، به ٣ «قسم» (بر حسب زمان) و چندین «بحث» و «باب» بخش شده است. هر فصل با بررسی انگیزه‌های تحول در آن دوره آغاز می‌گردد و به شرح احوال ادیبان (بیشتر مسیحیان و تأثیر آنها در ادبیات عرب) ختم می‌شود. آخرین جزء این كتاب (بحث سوم، صص ١٣٩-١٨٥) دربارۀ نویسندگان و شاعران و اوضاع ادبی در زمان مؤلف است.
عنایت آشكار شیخو به ادیبان و شاعران مسیحی و منسوب ساختن بسیاری از بزرگان به آیین نصرانی (به‌ویژه در كتاب شعراء النّصرانیة، ج ١، فی الجاهلیة، بیروت، ١٣٤٣ق / ١٩٢٤م؛ ج ٢، فی‌الاسلام، بیروت، ١٣٤٥ق / ١٩٢٦م) پیوسته موجب انتقاد نویسندگان مسلمان بوده است.

مآخذ

در متن مقاله.

آذرتاش آذرنوش