پَنْجْدیهی‌، ابوسعید تاج‌الدین‌ محمد بن‌ عبدالرحمان‌ بن‌ محمد مسعودی‌ (ربیع‌الآخر ٥٢٢- ربیع‌الاول‌ ٥٨٤ / آوریل‌ ١١٢٨- مۀ ١١٨٨)، محدث‌، فقیه‌، لغوی‌ و ادیب‌ شافعی‌. از نام‌ و دست‌نوشته‌هایش‌ تنها چنین‌ برمی‌آید كه‌ منسوب‌ به‌ پنج‌ دیه‌ (پنجده‌) بوده‌ است‌ (نك‌ : سیوطی‌، ١ / ١٥٨؛ یاقوت‌، ذیل‌ بنج‌ دیه‌) و شاید همان‌جا تولد یافته‌ است‌ و شهرتش‌ نیز به‌ پنجدیهی‌ به‌ همین‌ سبب‌ باشد.
پدرش‌ عبدالرحمان‌ مردی‌ عالم‌ و دانشمند بود و پنجدیهی‌، اول‌ بار نزد او استماع‌ حدیث‌ كرد (ابن‌دمیاطی‌، ١ / ٢٢؛ ذهبی‌، سیر...، ٢١ / ١٧٤)؛ پس‌ از آن‌ به‌ قصد فراگیری‌ دانش‌ راهی‌ سرزمینهای‌ بسیاری‌ چون‌ شام‌، عراق‌، خراسان‌ بزرگ‌، اصفهان‌ و مصر شد و در محضر كسانی‌ چون‌ عبدالسلام‌ بن‌ احمد بلتیره‌، مسعود بن‌ محمد غانمی‌، حافظ سلفی‌، ابوشجاع‌ بسطامی‌ و ابومظفر تریكی‌ حدیث‌ شنید (منذری‌، ١ / ٨٧؛ ذهبی‌، همانجا، المختصر...، ٣٨؛ ابن‌ قاضی‌ شهبه‌، طبقات‌ الشافعیة، ٢ / ٤٧). وی‌ در یكی‌ از سفرهایی‌ كه‌ به‌ اسكندریه‌ داشت‌، از جمعی‌ محدثان‌ اجازۀ روایت‌ اخذ كرد، سپس‌ آن‌ روایات‌ را به‌ صورت‌ مجموعه‌ای‌ مكتوب‌ گرد آورد (مقریزی‌، ٦ / ٤٨). در ٥٧٥ق‌ / ١١٧٩م‌ نیز پس‌ از آنكه‌ از شام‌ به‌ مصر رفت‌، خود مجالس‌ روایت‌ حدیث‌ و املا بر پا كرد و كسانی‌ مانند ابوالفتوح‌ بغدادی‌ و ابومحمد مكی‌ از وی‌ حدیث‌ شنیدند (ابن‌ قاضی‌ شهبه‌، طبقات‌ النحاة...، ١٦٢).
از آنجا كه‌ پنجدیهی‌ تربیت‌ ملك‌ افضل‌ فرزند صلاح‌ الدین‌ ایوبی‌ را نیز برعهده‌ داشت‌، در سفری‌ كه‌ او را به‌ حلب‌ همراهی‌ می‌كرد، به‌ خزانۀ كتابهای‌ وقفی‌ حلب‌ راه‌ یافت‌ و كتابهای‌ نفیس‌ و ارزشمندی‌ در زمینۀ ادب‌، لغت‌ و ... از جمله‌ المحكم‌ ابن‌ سیدۀ اندلسی‌ به‌ دست‌ آورد و همان‌ كتابها را پیش‌ از مرگ‌ به‌ علت‌ آنكه‌ وارثی‌ نداشت‌، مجدداً وقف‌ خانقاه‌ سمیساطیه‌ كرد (قفطی‌، ٣ / ١٦٦-١٦٧؛صفدی‌، ٣ / ٢٣٣؛ابن‌قاضی‌شهبه‌، همان‌، ١٦١؛ مقریزی‌، ٦ / ٤٩). ظاهراً به‌ پشتوانۀ حمایت‌ صلاح‌الدین‌ بود كه‌ او به‌ خود اجازه‌ داد كتابهای‌ وقفی‌ خزانه‌ را برای‌ خود بردارد و كسی‌ نیز جرئت‌ اعتراض‌ نداشت‌.
پنجدیهی‌ كه‌ گاه‌ سرآمد علما و دانشمندان‌ فقه‌ و حدیث‌ خوانده‌ شده‌ است‌، مردی‌ زاهد، زیبارو، خوش‌ پوش‌، آداب‌ دان‌ و مسلط بر اخبار و حكایات‌ بود و در گفتار، فصاحتی‌ اعجاب‌انگیز داشت‌ (قفطی‌، ٣ / ١٦٦؛ ابن‌ دمیاطی‌، همانجا؛ ذهبی‌، سیر، ٢١ / ١٧٤-١٧٥؛ ابن‌ قاضی‌ شهبه‌، همان‌، ١٦١-١٦٢)، خط را نیكو می‌نوشت‌ و شعر نیز می‌سرود. ذهبی‌ گوید: سلفی‌ ترانه‌هایی‌ (= اناشید) از او نقل‌ كرده‌ است‌ (همان‌، ٢١ / ١٧٤)؛ اما امروز بیش‌ از ٤ بیت‌ از آثار ادبی‌ او، چیزی‌ برجای‌ نمانده‌ است‌. او در پایان‌ سفرهایش‌ در شهر دمشق‌ مسكن‌ گزید و سرانجام‌ در سن‌ ٦٢ سالگی‌ درگذشت‌ و در دامنۀ كوه‌ قاسیون‌ دفن‌ شد (ابن‌ خلكان‌، ٤ / ٣٩١).

آثار خطی

١.مغانی ‌المقامات‌ فی‌ معانی‌ المقامات‌، كه‌ مفصل‌ترین‌ شرح‌ در ٥ مجلد، بر كتاب‌ مقامات‌ حریری‌ است‌. بنا به‌ گفتۀ ابن‌ خلكان‌ دسترسی‌ پنجدیهی‌ به‌ خزانۀ كتابهای‌ وقفی‌ حلب‌ در نگارش‌ این‌ كتاب‌ بی‌تأثیر نبوده‌ است‌ (٤/٣٩٠؛ برای‌ آگاهی‌ از نسخه‌های‌ آن‌، نك‌ : حبشی‌، ١٢٤؛ مینگانا، ٩٣٥؛ آلوارت‌، شم‌ ٨٥٤١). ٢. منتخب‌ من‌ كتاب‌ الزهد احمد بن‌ حنبل‌ (همان‌، شم‌ ١٣٨٥).

مآخذ

ابن‌ خلكان‌، وفیات‌؛
ابن‌ دمیاطی‌، احمد، المستفاد من‌ ذیل‌ تاریخ‌ بغداد، به‌ كوشش‌ قیصر ابو فرح‌، بیروت‌، ١٣٩٩ق‌؛
ابن‌قاضی‌ شهبه‌، ابوبكر، طبقات‌ الشافعیة، به‌ كوشش‌ عبدالعلیم‌ خان‌، حیدرآباددكن‌، ١٣٩٩ق‌ / ١٩٧٩م‌؛
همو، طبقات‌ النحاة و اللغویین‌، به‌ كوشش‌ محسن‌ غیاض‌، نجف‌، ١٩٧٤م‌؛
حبشی‌، عبدالله‌ محمد، فهرس‌ مخطوطات‌ بعض‌ المكتبات‌ الخاصة فی‌ الیمن‌، لندن‌، ١٩٩٤م‌؛
ذهبی‌، محمد، سیراعلام‌ النبلاء، به‌ كوشش‌ بشار عواد معروف‌ و محیی‌ هلال‌ سرحان‌، بیروت‌، ١٤٠٤ق‌ / ١٩٨٤م‌؛
همو، المختصر المحتاج ‌الیه‌ من‌ تاریخ‌ ابن‌ الدبیثی‌، بیروت‌، ١٤٠٥ق‌ / ١٩٨٥م‌؛
سیوطی‌، بغیةالوعاة، به‌ كوشش‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌، قاهره‌، ١٣٨٤ق‌ / ١٩٦٤م‌؛
صفدی‌، خلیل‌، الوافی‌ بالوفیات‌، به‌ كوشش‌ ددرینگ‌، ویسبادن‌، ١٣٩٤ق‌ / ١٩٧٤م‌؛
قفطی‌، علی‌، انباه‌ الرواة، به‌ كوشش‌ محمدابوالفضل‌ ابراهیم‌، قاهره‌ / بیروت‌، ١٤٠٦ق‌ / ١٩٨٦م‌؛
مقریزی‌، احمد، المقفی‌ الكبیر، به‌ كوشش‌ محمد یعلاوی‌، بیروت‌، ١٤١١ق‌ / ١٩٩١م‌؛
منذری‌، عبدالعظیم‌، التكملة لوفیات‌ النقلة، به‌ كوشش‌ بشار عواد معروف‌، بیروت‌، ١٤٠٥ق‌ / ١٩٨٤م‌؛
یاقوت‌، بلدان‌؛
نیز:

Ahlwardt;
Mingana, A., Catalogue of the Arabic Manuscripts in the John Rylands Library, Manchester, ١٩٣٤.

فریبا پات