اَبوالْهَیْذام، كلاب بن حمزۀ عقیلی (د بعد از ٣٠٠ ق)، شاعر نحوی و لغوی. اطلاعات ما از زندگانی وی اندك است. به نوشتۀ یاقوت، ابوالهیذام از بادیۀ حَرّان بود و خالدی در شعری كه برای او سروده، به این مطلب اشاره كرده است (یاقوت، ١٧ / ٢٠، ٢٢؛ صفدی، ٢٤ / ٣٣٤). لفظ خراسان كه در روایت قفطی (٤ / ١٨١) آمده، بی‌گمان تصحیف حرّان است.
ابوالهیذام در روزگار قاسم بن عبیدالله بن سلیمان (د ٢٩١ ق)، وزیرمعتضد و مكتفی به بغداد آمد و قاسم را مدح گفت (یاقوت، ١٧ / ٢٠؛ قفطی، صفدی، همانجاها) و نیز شعری در رثای یحیی بن علی سرود (مرزبانی، ٢٤٨؛ یاقوت، ١٧ / ٢١). وی با شاعر بصری ابن لنكك (ه‌ م) نیز معاصر بود و در سفر خویش به بصره گرفتار هجاهای گزنده و زشت او شد (همو، ١٧ / ٢٠؛ صفدی، همانجا)‌. گویند خط، نیكو می‌نوشت و به تعلیم صرف و نحو اشتغال داشت و دو مكتب نحوی كوفه و بصره را به هم می‌آمیخت (یاقوت، قفطی، صفدی، همانجاها). ابوالهیذام شاعری هجاگوی و هرزه درابود و به صنایع ادبی گرایش بسیار داشت. مثلاً در بیتی حروف مهمله را در مصراع اول و حروف معجمه را در مصراع دوم گرد آورده است (یاقوت، صفدی، همانجاها)، یا در ذمّ محمد بن عبدالوهاب زینبی شعری سروده كه در ظاهر مدح می‌نماید (یاقوت، ١٧ / ٢٣-٢٥؛ صفدی، ٢٤ / ٣٣٤-٣٣٦)، همچنین شعری كه در باب لغز پرداخته، دلیل براین مدعاست.
علاوه بر اشعار پراكنده، دیگر آثار او عبارت است از: ١. ارجوزة فی الألغار، كه نسخه‌ای از آن در كتابخانۀ بایزید تركیه موجود است (نک‌ : GAS, VIII / ١٧٦)؛ ٢. مایلحن فیه العامة. نسخۀ خطی این اثر دریكی از كتابخانه‌های حلب موجود است (همانجا)؛ ٣. جامع النحو؛ ٤. كتاب الأراكة (یاقوت، ١٧ / ٢١؛ صفدی، ٢٤ / ٣٣٤؛ سیوطی، ٢ / ٢٦٦؛ كحاله، ٨ / ١٤٥). نسخه‌های این دو اثر به دست نیامده است.

مآخذ

سیوطی، بغیة الوعاة، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٨٤ ق / ١٩٦٥ م؛
صفدی، خلیل بن ایبك، الوافی بالوفیات، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانۀ مركز؛
قفطی، علی بن یوسف، انباه الرواة، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٩٧٣ م؛
كحاله، عمررضا، معجم المؤلفین، بیروت، ١٣٧٦ ق / ١٩٥٧ م؛
مرزبانی، محمد بن عمران، معجم الشعراء، به كوشش عبدالستار احمد فراج، قاهره، ١٣٧٩ ق / ١٩٦٠ م؛
یاقوت، ادبا؛
نیز:

GAS.

رضوان مسّاح