اِبنِ‌ناظِرُ الْجَیْش، تقی‌الدین عبدالرحمن‌ بن محمد بن یوسف تَیْمی (٧٢٥-٧٨٦ ق / ١٣٢٥-١٣٨٤ م)، قاضی، ادیب و کاتب شافعی مذهب دربار ممالیک مصر. او در قاهره زاده شد. پدرش قاضی محب‌الدین محمد (٦٩٧- ٧٧٨ ق / ١٢٩٨-١٣٧٦ م) که به صفات نیک و مکارم اخلاق شهرت داشت، ناظر سپاه مصر بود و در مدرسۀ منصوریه نیز تدریس می‌کرد. وی بر کتب التسهیل و التلخیص شروحی نوشته و کتاب تمهید القواعد را تألیف کرده که نسخه‌ای خطی از آن در رباط موجود است (نک‌ : ابن‌جرزی، ٢ / ٢٤٨؛ ابن‌قاضی شهبه، طبقات، ٣ / ٣، ٤٦؛ ابن‌حجر، ٦ / ٤٥-٤٦؛ سیوطی، بغیة، ١ / ٢٧٥، ٢٧٦، حسن المحاضرة، ١ / ٥٣٧؛ زرکلی، ٧ / ١٥٣). عبدالرحمن تحصیلات خود را ابتدا نزد پدر آغاز کرد. سپس از یوسف دَلّاصی حدیث شنید و خود نیز به روایت آن پرداخت (ابن‌قاضی شهبه، تاریخ، ٣ / ١٤٥؛ ابن‌عماد، ٦ / ٢٩١).
عبدالرحمن پس از فوت پدر به جای او نشست و ناظرالجیش شد. در ٧٧٩ ق از مقام خویش عزل گردید و بار دیگر در ٧٨٠ ق به آن مقام گمارده شد (ابن‌قاضی شهبه، همانجا؛ ابن‌تغری بردی، ١١ / ١٥٢)، اما باز در ٧٨٦ ق برکنار شد. گویند سبب عزل وی آن بود که در دادن اقطاع به فردی از قبیلۀ آل فضل زیاده‌روی کرده بود. ازاین‌رو، سلطان ظاهر برقوق سخت بر وی خشم گرفت و و با دوات بر سر وی کوفت و دستور داد تا او را ٣٠٠ ضربه تازیانه زنند و جبۀ قضا و دواتش را بستانند. وی ٣ روز پس از این ماجرا وفات یافت. گویند سلطان از کار خود سخت پشیمان گشت (همو، ١١ / ٣٠١؛ ابن‌صیرفی، ١ / ٩٦؛ ابن‌قاضی شهبه، همان، ٣ / ١٣٥؛ ابن‌ایاس، ١(٢) / ٣٤٧). عبدالرحمن را در آرامگاه پدرش، واقع در خارج باب‌ البَرْقیه در قاهره به خاک سپردند (ابن‌قاضی، شهبه، همان، ٣ / ١٤٥).
مرگ دلخراش او مصریان را سخت اندوهناک کرد و شهاب‌الدین احمد بن عطار در رثای او قصیده‌ای سرود (ابن‌ایاس، همانجا).

آثـار

شهرت قاضی عبدالرحمن مدیون کتاب «دستور» او با عنوان تثقیف التعریف است که خود تکمله‌ای بر کتاب التعریف بالمصطلح الشریف یا عرف التعریف (نک‌ : حاجی خلیفه، ١ / ٤٢١) نوشتۀ فضل‌اللّه عدوی عمری است (قلقشندی، ١ / ٨؛ ESC٢, I / ٣٧٩). وی در مقدمۀ کتاب تصریح می‌کند که آن را برای پسرش احمد مصری که کاتب الدرج الشریف (کاتب طومارها و نامه‌های حکومتی و دیوانی) بوده، تألیف کرده است (همانجا). قلقشندی در صبح الاعشی (١ / ٨-١٠) به بحث دربارۀ این کتاب پرداخته، اظهار می‌دارد که کتاب خود را براساس دو کتاب التعریف ابن‌فضل‌اللّه و الثقیف ابن‌ناظرالجیش نوشته و سپس موضوعهایی را که در آنها نبوده، به کتاب خود افزوده است. وی اضافه می‌کند که این دو کتاب دستور مکمل یکدیگرند و با داشتن یکی از آن دو، از دیگری بی‌نیاز نمی‌توان بود علاوه بر این، وی در جای‌جای کتاب، به مقایسۀ این دو دستور و کتب مشابه دیگر پرداخته و محسنات و عیوب هریک را برشمرده است (نک‌ : ١ / ٨، ٥ / ٤٧٢، ٦ / ١٠٥، ١٠٧، ١٠٨، ٨ / ١٨٤-١٩٤، جم‌ ).
این اثر که به گفتۀ مؤلف دربرگیرندۀ نامه‌های حکومتی است، در ٧٧٨ ق به اتمام رسیده است (ESC٢, I / ٣٧٩-٣٨٠) و علاوه بر آنچه گفته شد، شامل اطلاعاتی دربارۀ تاریخچه و وضع شهرها، ولایات، قلعه‌ها، عاملان، والیان، حکام، سلاطین، علما و اسامی آنان است و مؤلف در آن از الفاظ و مدارج و رتبه‌های کارگزاران، قبایل و سران آنها، نحوۀ مکاتبه با هریک از ایشان، همراه با صفات و مدایح و القاب و ادعیه و عناوین مناسب با حال و مقام مخاطبان، همچنین از نوع اوراقِ نامه‌ها و نشانها و علائم روی آنها و قطعِ نامه‌ها و انواع قلم و نیز از قسم نامه‌ها، امان‌نامه‌ها و صلح‌نامه‌ها، به تفصیل سخن رانده است (برای نمونه، نک‌ : قلقشندی، ٤ / ١٠٦، ١٠٧، ١١٦، ٢٠٨، ٢١٠، ٢١٣، ٢١٤، ٢٢٦، ٢٢٨، ٥ / ٣٤٨، ٤٧٢، ٦ / ١٦، جم‌ ). ابن‌ناظر الجیش در کتاب خود همچنین به طول و عرض جغرافیایی شهرها اشاره کرده و مساجد، بازارها، باغها، حمامها و آب و هوای هر ناحیه را ذکر کرده و از مکاتبات با بلاد ایران، شام، حلب، ترکمان، بلاد غرب و «ملوک کفر» از جمله روم نمونه‌هایی آورده است (نک‌ : همو، ٥ / ٣٤٧، ٣٤٨، ٦ / ١٢٩، ١٣٤، ١٣٧، ١٤٣، ١٤٥، ٨ / ٢٥، ٢٦، ٣٢، جم‌ ).
همۀ مطالب کتاب تثقیف که به برخی از آنها اشاره شد، مانند کتاب التعریف دارای ٧ بخش است. از این اثر چهار نسخۀ خطی بر جای مانده است (ESC٢، همانجا؛ آمبروزیانا، I / ١٢٦؛ پرچ، IV / ٥١٨-٥٢٠؛ نیز نک‌ : GAL, S, II / ٧٦). این کتاب توسط الدار المصریة اللبنانیة در قاهره به چاپ رسیده است.

مآخذ

ابن‌ایاس، محمد بن احمد، بدائع الزهور، به کوشش محمد مصطفی، قاهره، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
ابن‌تغری بردی، النجوم؛
ابن‌جزری، محمد بن محمد، غایة ‌النهایة، به کوشش گ. برگشتر سر، قاهره، ١٣٥٢ ق / ١٩٧٦ م؛
ابن‌صیرفی، علی ‌بن داوود، نزهة ‌التفوس و الابدان، به کوشش حسن حبشی، قاهره، ١٩٧٠ م؛
ابن‌عماد، عبدالحی‌ بن احمد، شذرات ‌الذهب، قاهره، ١٣٥١ ق / ١٩٣٢ م؛
ابن‌قاضی شهبه، ابوبکر بن احمد، تاریخ، به کوشش عدنان درویش، دمشق، ١٩٧٧ م؛
همو، طبقات ‌الشافعیة، به کوشش عبدالعلیم خان، حیدرآباد دکن، ١٣٩٩ ق / ١٩٧٩ م؛
حاجی خلیفه، کشف؛
زرکلی، اعلام؛
سیوطی، بغیة ‌الوعاة، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٨٤ ق / ١٩٦٤ م؛
همو، حسن المحاضرة، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٨٧ ق / ١٩٦٧ م؛
قلقشندی، احمد بن علی، صبح الاعشی، قاهره، ١٣٨٣ ق / ١٩٦٣ م؛
نیز:

Ambrosiana, ESC٢;
GAL, S;
iPertsch.

ناهید ظفری