اَفْوَهِ اَوْدی، صلائة بن عمرو، شاعر یمنی دوران جاهلی. مأخذ عمدۀ زندگی او، همان چند روایتی است كه ابوالفرج اصفهانی در اغانی آورده، اما قطعات و ابیات پراكندۀ او را در آثار پیش از اغانی، چون الحیوان و البیان جاحظ، یا عیون الاخبار و الشعر و الشعراء ابن قتیبه می‌توان یافت. كنیه‌اش ابوربیعه بود و از آنجا كه لبانی درشت و دندانهایی نمایان داشت «اَفْوَه» لقب یافت (ابن‌قتیبه، ٥٩؛ عباسی، ٤ / ١٠٧؛ زركلی، ٣ / ٢٠٦-٢٠٧). پدرش عمرو بن مالك «فارس الشوهاء» (نك‌ : عباسی، ١٠٧: فارس الشهباء، كه تحریف است) لقب داشته، و افوه خود در شعری بدان اشاره كرده است (ابوالفرج، ١٢ / ١٦٩).
افوه «سید» قبیلۀ اود از مَذحِج بود و در جنگهای میان قبایل به خصوص در نبرد با عاصر بن صعصه، آنان را رهبری می‌كرد (همو، ١٢ / ١٦٩-١٧١؛ ابوعبید، ٢ / ٨٤٤؛ عباسی، همانجا؛ بلاشر، II / ٢٨٢-٢٨٣؛ GAL, S, I / ٥٧). برخی او را در شمار نخستین شاعران عرب پیش از امرؤالقیس، مُهَلهِل، اَبرَص، مُرَقَّش اكبر و عمرو بن قَمیئه و حتى معاصر حضرت عیسى (ع) نهاده‌اند (سیوطی، ٢ / ٤٧٧؛ میمنی، ٣). اما سیوطی هوشمندانه اشاره می‌كند كه این زمانها چندان آشكار نیست و این شاعران در دوره‌های نزدیك به هم می‌زیستند و كهن‌ترینشان از ١٠٠ سال پیش از اسلام فراتر نمی‌رود. اشعار افوه همچون شعر دیگر شاعران جاهلی بیشتر در فخر و ستایش قوم خویش و شرح جنگها و دلاوریهای آنان است (نك‌ : ص ٨، ١٣، جم‌ )، اما او را به سبب معانی حكمت‌آمیزی كه در شعرش آمده، در شمار حكیمان عرب نیز نهاده‌اند. ابوالفرج دالیۀ او را علت این امر می‌داند (١٢ / ١٦٩). اما رائیۀ او (نك‌ : ص ١٣) كه شاید مشهورترین شعر او نیز باشد، معانی حكمت‌آمیز بیشتری در بر دارد. این قصیدۀ ٣٠ بیتی به جای نسیب، با آن معانی آغاز می‌شود و به فخر و تعصبات قبیله‌ای می‌پردازد و سرانجام مذحج را بر نزار ترجیح می‌دهد (بیت ٢١). گویند به همین سبب بود كه حضرت پیامبر (ص) روایت آن را منع فرمود (فروخ، ١ / ١٣٤). ابیاتی از اشعار وی را شاعرانی چون كثیر تضمین كرده‌اند (ابوالفرج، همانجا) و در كتب ادب و لغت به ابیاتی از آنها استناد شده است (مثلاً نك‌ : ابن سكیت، ٢٧٤-٢٧٥؛ جاحظ، ٦ / ٢٧٥؛ زبیر، ٣١١-٣١٢؛ ثعالبی، ٨٤؛ ابوالعلاء، ٢٩٧).
معاصران مرگ وی را به اختلاف حدود ٤٠ یا ٥٠ قبل از هجرت دانسته‌اند (زركلی، ٣ / ٢٠٦؛ زیدان، ١ / ١٣٤؛ فروخ، ١ / ١٣٣). نخستین بار شیخو ٥٢ بیت از اشعار افوه را در اثر خویش شعراء النصرانیة جمع كرد، سپس عبدالعزیز میمنی مجموعۀ اشعار افوه را در ضمن مجموعۀ الطرائف الادبیه در بیروت (١٩٣٧م) به چاپ رساند (برای دیگر اشعار وی، نك‌ : GAS, II / ٣٠٣).

مآخذ

ابن سكیت، یعقوب، «الالفاظ»، كنز الحفاظ فی كتاب تهذیب الالفاظ، به كوشش لویس شیخو، بیروت، ١٨٩٨ م؛ ابن قتیبه، عبدالله، الشعر و الشعرا، به كوشش مصطفى سقا، قاهره، ١٣٥٠ ق / ١٩٣٢ م؛ ابوعبید بكری، عبدالله، سمط اللآلی، به كوشش عبدالعزیز میمنی، قاهره، ١٣٥٤ ق / ١٩٣٦ م؛ ابوالعلاء معری، احمد، رسالة الغفران، به كوشش عائشه عبدالرحمان بنت شاطی، قاهره، ١٣٩٧ ق / ١٩٧٧ م؛ ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، قاهره، ١٩٦٣ م؛ افوه اودی، صلائة، «دیوان»، ضمن الطرائف الادبیة، به كوشش عبدالعزیز میمنی، بیروت، ١٩٣٧ م؛ ثعالبی، عبدالملك، ثمار القلوب، به كوشش محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٨٤ق / ١٩٦٥م؛ جاحظ، عمرو، الحیوان، به كوشش عبدالسلام محمدهارون، ١٣٨٨ ق / ١٩٦٩ م؛ زبیر بن بكار، الاخبار الموفقیات، به كوشش سامی مكی عانی، بغداد، ١٣٩٢ ق / ١٩٧٢ م؛ زركلی، اعلام؛ زیدان، جرجی، تاریخ آداب اللغة العربیة، قاهره، ١٩٥٧ م؛ سیوطی، المزهر، به كوشش محمدابوالفضل ابراهیم و دیگران، بیروت، ١٩٨٦ م؛ عباسی، عبدالرحیم، معاهد التنصیص، به كوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، بیروت، ١٩٤١ م؛ فروخ، عمر، تاریخ الادب العربی، بیروت، ١٩٨٤ م؛ میمنی، عبدالعزیز، مقدمه بر الطرائف الادبیة، بیروت، ١٩٣٧ م؛ نیز:

Blachère, R., Histoire de la littérature arabe, Paris, ١٩٦٤; GAL, S; GAS.
رضوان مساح