اَبوالْبَیان، نَبَأ بن محمد بن محفوظ قرشی دمشقی شافعی، معروف به ابن حورانی (د ٥٥١ ق / ١١٥٦ م)، صوفی، ادیب، شاعر، فقیه و محدث. طریقۀ بیانیه در دمشق منسوب به اوست. از سرگذشت و چگونگی سیر و سلوک و نیز استادان و شاگردان وی آگاهی چندانی در دست نیست. گفته‌اند که وی از کسانی چون ابن موازینی و ابن‌قبیس مالکی حدیث شنیده (یاقوت، ١٩ / ٢١٤؛ ذهبی، العبر، ٣ / ١٥؛ سبکی، ٤ / ٣١٨) و برخی چون ابن وفای سُلَمی و قاضی اسعد بن منجا از او حدیث شنیده‌اند (یاقوت، سبکی، همانجاها؛ ذهبی، سیر، ٢٠ / ٣٢٦). وی از میان صوفیه با ارسلان دمشقی مصاحبت داشته (یاقوت، سبکی، همانجاها؛ یافعی، ٣ / ٢٩٨) و ابن ملقن سلسلۀ خرقۀ خود را به او رسانده است (ص ٥٠٤- ٥٠٥). به ابوالبیان کراماتی نیز نسبت داده‌اند که حاکی از اعتقاد عامۀ مردم به اوست (سبکی، همانجا؛ ابن حورانی، ٦٢؛ نبهانی، ١ / ٦١١؛ تاج العروس، ذیل «تبن» و «نبأ»). وی در دمشق درگذشت و در باب الصغیر در جوار صحابه به خاک سپرده شد (ابن قلانسی، ٥١٢؛ پس از مرگ او مریدانش بر آن شدند که بر مزار وی رباطی بسازند. این رباط به همّت ملک نورالدین محمود زنگی از اتابکان شام بنا گردید (سبکی، ذهبی، سیر، همانجاها) و به محلی برای برگذاری مجالس ذکر مریدان شیخ تبدیل شد.
ابوالبیان ادعیه و اذکاری مسجّع داشته است (ذهبی، العبر، همانجا؛ ابن شاکر، ١٢ / ٤٩٣؛ سبکی، یافعی، همانجاها) و به گفتۀ سبکی (همانجا) یکی از اذکار او تا زمان وی متداول بوده است. ابن کثیر کتابی مشتمل بر منظومه‌هایی از وی، به خط خود او، دیده بود که مریدانش آنها را، تا زمان ابن کثیر (د ٧٧٤ ق)، با لهجه‌ای غریب می‌خوانده‌اند (ابن کثیر، همانجا). به نظر می‌رسد که این منظومه‌ها همان اذکار خاص ابوالبیان بوده که وی از بیم آشکار شدن اسرار و اعتقادات طریقۀ بیانیه آنها را با زبانی رمزی سروده بوده است. افزون بر اینها آثار و اشعار دیگری نیز به وی نسبت داده‌اند، ازجمله: منظومة فی الصاد و الضاد (یاقوت، سبکی، همانجاها)؛ ردّیه‌ای بر متکلمان (ذهبی، همانجا؛ ابن عماد، ٤ / ١٦٠؛ نعیمی، ٢ / ١٩٢). وی مجموعه‌هایی نیز داشته است (یاقوت، ذهبی، ابن شاکر، ابن عماد، همانجاها).

مآخذ

ابن جوزی، یوسف بن قزاوغلی، مرآة الزمان، حیدرآباد دکن، ١٣٧٠ ق / ١٩٥١ م؛
ابن حورانی، عثمان بن احمد، الاشارات الی اماکن الزیارات یا زیارات الشام، به کوشش بسّام عبدالوهاب جایی، دمشق، ١٤٠١ ق / ١٩٨١ م؛
ابن شاکر کتبی، محمد، عیون التواریخ، به کوشش فیصل سامر و نبیله عبدالمنعم داوود، بغداد، ١٣٩٧ ق / ١٩٧٧ م؛
ابن عماد، عبدالحی بن احمد، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥٠ ق؛
ابن قلانسی، حمزة بن اسد، تاریخ دمشق، به کوشش سهیل زکار، دمشق، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
ابن کثیر، البدایة والنهایة، به کوشش احمد ابوملحم و دیگران، بیروت، ١٤٠٧ ق / ١٩٨٧ م؛
ابن ملقن، عمر بن علی، طبقات الاولیاء، به کوشش نورالدین شریه، قاهره، ١٣٩٣ ق / ١٩٧٣ م؛
تاج العروس؛
ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و محمد نعیم عرقسوسی، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
همو، العبر، به کوشش محمد سعید بن بسیونی زغلول، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
سبکی، عبدالوهاب بن تقی‌الدین، طبقات الشافعیة الکبری، قاهره، ١٣٢٤ ق؛
نبهانی، یوسف بن اسماعیل، جامع کرامات الاولیاء، به کوشش ابراهیم عطوه عوض، قاهره، ١٤٠٩ ق / ١٩٨٩ م؛
نعیمی دمشقی، عبدالقادر بن محمد، الدارس فی تاریخ المدارس، به کوشش جعفر حسنی، دمشق، ١٣٦٧ ق / ١٩٤٨ م؛
یافعی، عبدالله بن اسعد، مرآة الجنان، حیدرآباد دکن، ١٣٣٨ ق؛
یاقوت، ادبا.

مینا حفیظی