آرْنولْد، سرتوماس واکر (١٨٦٤م-١٩٣٠م)، خاورشناس انگلیسی. در ١٦ سالگی به لندن رفت و همان‌جا در خلال تحصیل، به آموختن زبان سانسکریت پرداخت. به یاری آشنایی با همین زبان بود که توانست به آسانی وارد دانشگاه کمبریج شود. آنجا فارسی و عربی را آموخت و به دانشهای اسلامی گرایش یافت. از آغاز کار استعداد شگرفی در فراگیری زبانهای بیگانه از خود نشان داد. افزون بر انگلیسی، فرانسه، آلمانی و ایتالیایی را خوب می‌دانست و با پرتغالی، اسپانیایی، هلندی و روسی آشنا بود. از همۀ این زبانها برای تحقیق دربارۀ زبان و ادبیات فارسی و عربی و سانسکریت استفاده کرد. ٢٣ ساله بود که به هندوستان رفت و به توصیۀ دوستانش، به استادی «کالج مطالعات انگلیسی و اسلامی» عَلیگَرْهْ برگزیده شد (١٨٨٨م). ١٠ سال بعد، از آنجا به لاهور رفت و در دانشگاه زبانهای شرقی لاهور به تدریس فلسفه پرداخت (تا ١٩٠٤م). دوستی عمیق او با اُورِل اشتاین (مؤسس بنیاد اشتاین ـ آرنولد) که ریاست آن دانشگاه را داشت، از همان‌جا آغاز گردید.
آرنولد در آغاز قرن بیستم، به انگلستان بازگشت و به معاونت کتابخانۀ دیوان هند برگزیده شد (١٩٠٤-١٩٠٩م). وی نخستین کسی است که بر کرسی استادی زبان عربی در مدرسۀ زبانهای شرقی لندن تکیه زد و سپس ریاست همان مدرسه را به‌عهده گرفت (١٩٢١-١٩٣٠م). آرنولد در سراسر زندگی خود از احترام خاصی برخوردار بود. نشانهای متعدد افتخار، عناوین و مقامهای افتخاریِ فراوانی که به وی اعطا شده، دال بر این حسن شهرت است. مطالعات آرنولد بر دو زمینۀ متمایز از هم استوار گردید. یکی تاریخ اسلام در جهان به‌ویژه نحوۀ گسترش آن، و دیگری هنرِ نقاشی اسلامی به‌ویژه ایرانی.
نخستین اثر پژوهشی او در کتاب «تبلیغ اسلام» متجلی است. موضوع اصلی، بررسی انتشار اسلام از آغاز تا زمان حاضر در نقاط مختلف جهان است. نتیجه‌ای که از آن برمی‌آید، اساساً چنین است که اسلام اولاً به یاری نیروی معنویِ شکافنده و جهانگیری که از درون آن می‌جوشد و ثانیاً به سبب ضعف معتقدات دینی و فساد دستگاههای روحانیت ادیان آن زمان به‌ویژه روحانیت مسیحی، توانست بی‌آنکه نیازی به قدرت ارتش یا فشار فرمانروایان مسلمان داشته باشد، به آسانی در همه‌جا نفوذ کند. نظرات مستدل و استوار آرنولد در جهان استعمارگرای قرن نوزدهم اثری ژرف به جای گذاشت. هم خاورشناسان بزرگ به آنها استناد کردند (مثلاً براون در تاریخ ادبیات ایران) و هم شرقیان به ترجمۀ آن همت گماشتند. گویا تحقیق در زمینۀ گسترش آیین اسلام، در سراسر عمر، ذهن نویسنده را به خود مشغول داشته است. او مقالۀ «آیین محمدی» را در آغاز تحصیلات دانشگاهی در این زمینه نوشته است. کتاب «تبلیغ اسلام» را ١٧ سال پس از نخستین انتشار آن با تصحیحات و اضافاتی تجدید چاپ کرده است.
بخش دیگر مطالعات آرنولد بر گرد محور هنر می‌چرخد. اقامت او در هند و تصدی شغل معاونت در کتابخانۀ دیوان هند، موجب شد که وی با آثار هنری اسلامی ـ ایرانی آشنا شود. به همت او مطالعات صحیح ژرفی در باب نقاشی ایران آغاز گردید. مطالعه و انتشار مینیاتورهای ایرانی، وی را به مقایسۀ سبکهای مختلف و جست‌وجوی ریشه‌های هنر ایرانی وا داشت. به همین جهت آخرین کتابهای او در زمینۀ هنر، به هنر ساسانی و مانوی اختصاص دارد.
ازجمله کارهای عمومی‌تر آرنولد، شرکت فعال در نگارش دایرةالمعارف اسلام و دایرةالمعارف دین و اخلاق است.

آثار

سرتوماس آرنولد، آثار بسیاری بر جای گذاشته است که به برخی از آنها اشاره می‌شود:
١. «تبلیغ اسلام»، این کتاب نخستین‌بار در ١٨٩٦م در لندن به چاپ رسید و تا ١٩٦٦م بارها در وِست میِنسْتِر، نیویورک، لندن و لاهور چاپ شد. این کتاب با عنوان الدَعْوَةُ الی الاسْلام زیر نظر خود آرنولد توسط شاگردش حسن ابراهیم با همکاری اسماعیل نحوی و عبدالمجید عابدین به عربی ترجمه شده و در ١٩٤٧م در قاهره به چاپ رسیده است. خلیل خالد آن را با نام انتشاری اسلام تاریخی به ترکی برگردانده و در ١٣٤٣ق / ١٩٢٤م در استانبول منتشر کرده است. محمد عنایت‌الله آن را با عنوان محمد دعوته اسلام به اردو برگردانده و در ١٨٩٨م در آگْرَه منتشر کرده است. از این کتاب دو ترجمۀ فارسی در دست است. یکی با نام تاریخ گسترش اسلام از ابوالفضل عزتی (دانشگاه تهران، ١٣٥٤ش) و دیگری با عنوان علل گسترش اسلام ترجمۀ حبیب‌الله آشوری (تهران، ١٣٥٧ش).

٢. The Little Flowers of st. Francis, ١٨٩٨, ١٥th ed., ١٩٢٥.
٣. Ahmad ibn Yahyā ibn al-MurtaĐa, Al-Muª tazila, Leipzig, ١٩٠٢.
٤. Savā al-Sabīl ila Maª rifat al muª arrab wal-dakil, London, ١٩٠٣.
٥. The Court Painters of Grand Mogul, London, ١٩٢١.
٦. Survivals of Sasanian and Manichaean Art in Painting, Oxford, ١٩٢٤.
٧. The Legacy of Islam.

کتاب اخیر با همکاری آلفرد گیوم و تنی چند از خاورشناسان نوشته شده و در لندن (١٩٢٤م) و آکسفورد (١٩٣١م) به چاپ رسیده است. از این کتاب ترجمه‌هایی به عربی، فارسی، اردو و اسپانیایی در دست است: میراثه اسلام، ترجمۀ اردوی این کتاب از عبدالمجید سلیک در ١٩٦٠م در لاهور منتشر گردیده است. میراث اسلام برگردان فارسی این اثر است که توسط مصطفى علم در ١٩٤٦م در تهران به چاپ رسیده است.

٨. The Caliphate, Oxford, ١٩٢٤.

این کتاب با افزودن تکمله‌ای بر آن توسط سیلوبا هیم در ١٩٦٥م در لندن تجدید چاپ شده و جمیل معلی آن را به عربی برگردانده و در ١٩٥٠م در دمشق منتشر کرده است.

٩. Khamsah Nizami, Vienna, ١٩٢٦.
١٠. Miniatures from Period of Timur of Paintings of Sultan Ahmad Jalāir, Vienna, ١٩٢٥.
١١. The King and the Derruīsh, Vienna, ١٩٢٦.
١٢. Painting in Islam, Oxford, ١٩٢٨.
١٣. The Islamic Faith, London, ١٩٢٨.
١٤. The Islamic Book, London, ١٩٣٠.
١٥. Bihzad and His Paintings, London, ١٩٣٠.
١٦. The Old and New Testaments in Muslim Religious Art, London, ١٩٣٢.
١٧. A Catalogue of Indian Miniatures in the Library of Chester Beathy, Oxford ١٩٣٠, London ١٩٣٦.
١٨. Chronicle of Akbar the Great, Oxford, ١٩٣٨.

مآخذ

آرنولد، توماس واکر، تاریخ گسترش اسلام، ترجمۀ ابوالفضل عزتی، دانشگاه تهران، ١٣٥٨ش، مقدمه؛
براون، ادوارد، تاریخ ادبیات ایران، ترجمۀ علی‌پاشا صالح، تهران، ابن‌سینا، ١٣٣٥ش، ص ٢٢٩؛
زرکلی، خیرالدین، الاعلام، بیروت، ١٩٦٩م، ١ / ٧٦-٧٧؛
طاهری، ابوالقاسم، سیر مطالعات بریتانیاییها در مورد ایران، تهران، انجمن آثار ملی، ١٣٥٣ش، صص ١٩٤-١٩٦؛
عقیقی، نجیب، اَلْمُسْتَشْرِقُونَ، ٢ / ٥٠٤-٥٠٥.

آذرتاش آذرنوش