اِبْنِ اَرْمَنازی، ابوالفرج غیث بن علی بن عبدالسلام صوری (٤٤٣- ٥٠٩ق / ١٠٥١-١١١٥م)، مورخ، محدث، ادیب و نویسندۀ شامی. ابن ارمنازی به خط زیبا و نوشته‌های فراوانش شهرت دارد. تبار او از ارمناز (شهركی قدیمی در حدود پنج فرسنگی حلب) بود و در صور به تدریس و خطابه و نقل حدیث اشتغال داشت (یاقوت، ١ / ٢١٧؛ ابن خلكان، ٢٩٧؛ ابن عماد، ٤ / ٢٤) و از خطیب بغدادی (٣٩٢-٤٦٣ق / ١٠٠٢-١٠٧١م) حدیث شنید (ابن اثیر، ١ / ٣٤) و هر دو از یكدیگر در تاریخ، حدیث، شعر و ادب روایت كردند (ذهبی، عِبَر، ٤ / ١٨؛ همو، سیر، ١٩ / ٣٨٩). ابوالفرج واپسین سالهای زندگانی خود را در شهر دمشق نزد شاگردش ابن عساكر (٤٩٩-٥٧١ق / ١١٠٥-١١٧٥م) گذراند و در همان شهر بدرود حیات گفت ودر مقبرۀ باب الصغیر به خاك سپرده شد (یاقوت، ١ / ٢١٨). وی ابتدا به تدوین تاریخی برای شهر صور همت گماشت (ذهبی، سیر، همانجا؛ سخاوی، ٢٦٧)، اما آن را ناتمام گذاشت (زركلی، ٥ / ٣١٩). وی تاریخی نیز برای دمشق به نام كتاب دمشق نوشته بوده است (قس: یاقوت، ٢ / ٥٩١). از این دو كتاب نسخه‌ای در دست نیست (منجد، ٣٣)، لیكن ابن عساكر از نوشته‌های وی در جای جای كتاب مشهور خود تاریخ مدینة دمشق نقل كرده است. ابن ارمنازی در جست‌وجوی حدیث به مصر و جاهای دیگر سفر كرد و در راه جمع و تدوین آن بسیار كوشید و اُنس فراوان با آن گرفت (سمعانی، ١ / ١٧٢؛ یاقوت، ١ / ٢١٧). با اینهمه، در حدیث و فقه از او كتابی بر جای نمانده است. با آنكه پدرش ابوالحسن ارمنازی (٣٩٦- ٤٧٨ق / ١٠٠٥-١٠٨٥م) شاعری مشهور و دخترش اُم علی تقیۀ صوریه (٥٠٥- ٥٧٩ق / ١١١١-١١٨٣م) شاعری نامدار و خوش قریحه (ابن‌خلكان، ١ / ٢٩٧- ٢٩٩) و خود او نیز شعردوست بود (قس: ابن عساكر، جم‌ ) و ظاهراً شعر نیز می‌گفت، اما به شاعری شهرت نیافت. فقط ابن عساكر ضمن اشاره به روایت دو بیت از شعر او توسط خطیب بغدادی، سه بیت از سروده‌هایش را كه خود از او شنیده بوده، نقل كرده است (یاقوت، ١ / ٢١٨).

مآخذ

ابن اثیر، علی بن محمد، اللباب، قاهره، ١٣٥٧ق؛
ابن خلكان، وفیات؛
ابن‌عساكر، علی بن حسن، تاریخ مدینۀ دمشق، به كوشش شكری فیصل و دیگران، دمشق، ١٤٠٤ق / ١٩٨٤م، فهرستهای مجلدات (ذیل «غیث بن علی»)؛
ابن‌عماد، عبدالحی، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥٠ق؛
ذهبی، شمس‌الدین محمد، سیر اعلام النبلاء، به كوشش شعیب الارنؤوط، بیروت، ١٤٠٥ق / ١٩٨٤م؛
همو، العبر، به كوشش صلاح‌الدین منجد، كویت، ١٩٦٣م؛
زركلی، خیرالدین، الاعلام، بیروت، چ ٢، ١٣٨٩ق / ١٩٦٩م؛
سخاوی، محمدبن عبدالرحمن، الاعلان بالتوبیخ، به كوشش فرانتز روزنتال و صالح احمد العلی، بغداد، ١٣٨٢ق / ١٩٦٣م؛
سمعانی، عبدالكریم، الانساب، حیدرآباد دكن، ١٣٨٢ق / ١٩٦٢م؛
منجد، صلاح‌الدین، معجم، الموّرخین الدمشقیین، بیروت، ١٣٨٩ق / ١٩٧٨م؛
یاقوت، بلدان.

محمدعلی لسانی فشارکی