آدابُ السلوك، عنوانی برای برخی از كتابهای عرفانی و اخلاقی كه عده‌ای از عارفان و دانشمندان مسلمان به نگارش آن پرداخته‌اند. بعضی از نویسندگانی كه ذیلِ این عنوان كتابی دارند، بدین شرحند: ١. بیابانكی سمنانی، علاءالدوله احمدبن محمدبن احمد (د ٧٣٦ق / ١٣٣٦م)، از عارفان و بزرگان صوفیه. كتاب او به زبان فارسی است و نسخه‌ای از آن كه از روی دستخط نویسنده تهیه شده و تاریخ ذیقعدۀ ٩٩٣ق / اكتبر ١٥٨٥م دارد، در كتابخانۀ ملی (تهران) موجود است. علاءالدوله در این رساله نشان می‌دهد كه چگونه ترك دنیا گفت و به جامۀ درویشان درآمد و راه حق پویید. نیز بیان می‌كند كه سالك باید چه كند تا به مقامهای والای عرفانی دست یابد. وی آداب سالكان را یكایك بیان می‌كند و از تجارب خویش در این آداب سخنها می‌گوید (كتابخانۀ ملی، فهرست خطی، ٥ / ٢٣٢)؛ ٢. رشتی، سیدكاظم بن قاسم حسینی (د ١٢٥٩ق / ١٨٤٣م)، پیشوای معروف شیخیه. كتاب او به زبان عربی است دربارۀ چگونگی سلوك یعنی روش تفكر و آداب و اعمال مقرب‌كنندۀ سالك به ذات حق كه با استشهاد به مأثورات شرعی و تأویلات آنها به نثری روان نگاشته شده و مؤلف در پایان، روش برخی از صوفیان را نكوهیده است. نسخه‌های خطی این كتاب از روزگار نویسنده است و از آن میان نسخه‌ای با تاریخ شعبان ١٢٤٥ق / ژانویۀ ١٨٣٠م و نسخۀ دیگری با تاریخ ١٢٥٩ق / ١٨٤٣م در كتابخانۀ آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود؛ ٣. شُبر، سیدعبدالله بن محمدرضا بن محمد بن احمد بن علی علوی حسینی موسوی (د ١٢٤٢ق / ١٨٢٦م)، از مجتهدان طراز اول شیعی. كتاب او نیز به زبان عربی است. وی در دیباچۀ آن می‌گوید: برخی پنداشته‌اند كه راه رسیدن به خدا تنها مكاشفه و تحمل رنج ریاضتهای مخترعه و خواندن اذكار و اوراد مبتدعه است با اعراض از آداب و احكام شرعی. برخی دیگر نیز گمان برده‌اند كه راه به سوی حق تعالى تنها ادای همۀ اعمال ظاهری است هرچند عامل بدانها دارای رفتارهای بد و گرفتار آفات قلبی مانند حسد و خودپسندی و خودنمایی و كینه باشد. مؤلف تقریباً به جمع میان عمل به احكام ظاهری و كوشش برای رسیدن به خلوص قلبی و طهارت نفسانی معتقد است و طی ٢٠ فصل، به اختصار، عقاید درست و طاعات و معاصی «جوارحی و جوانحی» و آداب و احكام را طبق نصوص شریعت برشمرده است (آستان قدس، فهرست، ٦ / ٣٦٧- ٣٦٨). نسخه‌ای خطی از آداب السلوك شُبر مورخ پنجشنبه ١٥ جمادی‌الاول ١٢٤٠ق (٥ ژانویۀ ١٨٢٥م) در كتابخانۀ آستان قدس رضوی موجود است؛ ٤. عصار لواسانی، سیدمحمد بن محمود (د ١٣٥٦ق / ١٩٣٧م). كتاب او آدابُ السلوك لِلرعیةِ و المُلوك نام دارد و به شعر فارسی است. مشار از شمارۀ دوم روزنامۀ «كانون شعرا» نقل می‌كند كه این اثر از كمال‌الدین حاج محمدكریم صابونی تاجر تهرانی متخلص به ناظم است و دانسته نیست چرا سیدمحمد عصار این كتاب و چند كتاب دیگر ناظم را به خود انتساب داده است (١ / ٥٠). این اثر در ١٣٣٢ق / ١٩١٣م در تهران چاپ شده است؛ ٥. گیسودراز، صدرالدین سیدمحمد بن یوسف حسینی دهلوی چَشتی (د ٨٢٥ ق / ١٤٢٢م)، عارف و صوفی معروف. كتاب او عنوان آداب سلوك دارد و به زبان فارسی است و نسخه‌ای خطی از آن در مشهد در كتابخانۀ عبدالحمید مولوی (اكنون جزو كتابهای دانشكدۀ الٰهیات) موجود است؛ ٦. نجم‌الدین كبرى، احمد بن عمر بن محمد خوقی (خیوقی، خیوه‌ای) خوارزمی (مق‌ ٦١٨ ق / ١٢٢١م)، عارف و صوفی معروف و پایه‌گذار سلسلۀ كبرویه. كتاب او به زبان عربی است و نسخه‌ای خطی از آن در كتابخانۀ مركزی دانشگاه تهران یافت می‌شود؛ ٧. نَسَفی، عبدالعزیز بن محمد (د ٦٨٦ ق / ١٢٨٧م). كتاب او به زبان فارسی است و نسخه‌ای خطی از آن در دارالكتب المصریه موجود است؛ ٨. نوری مازندرانی، محمد ولی بن مهدی. كتاب او به زبان عربی است و نسخه‌ای خطی از آن كه تاریخ فراغت از تألیف یا استنساخ آن چهارشنبه ١٠ ربیع‌الثانی ١٢٥٦ق (١١ ژوئن ١٨٤٠م) است، در كتابخانۀ آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود.

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة، ١ / ٢٠-٢١، ٩ / ٩٣٧؛
آستان قدس، فهرست؛
بغدادی، اسماعیل پاشا، هدیة العارفین، استانبول، ١٩٥١م، صص ٢٢٢-٢٢٣؛
شورای ملی (سابق)، فهرست خطی، ٥ / ٢٣٢؛
طرازی، نصرالله، فهرس المخطوطات‌الفارسیة، ١ / ٢، ٢١٥، ٢١٦، ٢٢٢-٢٢٣، ٢٤١، ٢٤٢؛
كتابخانۀ مركزی، فهرست خطی، ٨ / ٢٤٤-٢٤٥، ١٢ / ٢٦٠٤-٢٦٠٥؛
كتابخانۀ ملی، فهرست خطی؛
مشار، خانبابا، فهرست چاپی فارسی؛
منزوی، احمد، فهرست خطی، ١ / ١٠١١.

بخش ادبیات