راشِدی، پیر حسام‌الدین، مشهور به «پیر سند»، ادیب، مصحح متون، روزنامه‌نگار و ایران‌شناس نامدار پاکستانی (٢٦ رمضان ١٣٢٩-٦ جمادی‌الآخر ١٤٠٢ ق / ٢٠ سپتامبر ١٩١١-١ آوریل ١٩٨٢ م).
راشـدی در دهکدۀ بهمن‌گوته ــ واقع در بخش لارکانۀ استان سند ــ در خانواده‌ای روحانی، به دنیـا آمد (تفهیمی، ٩٠؛ لاکهـو، ١٢٦). در کودکی دینیل شاه لقب داشت (تفهیمی، همانجا). نسب این خاندان به پیر سید محمد راشد (د ١٢٣٤ ق / ١٨١٨ م) می‌رسید؛ ازاین‌رو، اخلاف او، لقب «راشدی» را برای خود برگزیدند (همانجاها؛ برای مشاهدۀ نسب‌نامۀ وی، نک‌ : لاکهو، همانجا). خانۀ پدر و نیای راشدی، محفل شعر و ادب فارسی بود و این موضوع عشق به زبان فارسی را در او برانگیخت (تسبیحی، ٢ / ٣٩٦).
راشدی تحصیلات خود را با آموختن زبان فارسی و با مطالعۀ کتابهایی مانند بوستان و گلستان، نزد نیای خود، پیر شاه (د ١٣٥٠ ق / ١٩٣١ م) آغاز کرد (همو، ٢ / ٣٩٥-٣٩٦؛ لاکهو، همانجا)؛ سپس به ادامۀ تحصیل نزد ملا متهل شاه، محمد سومار، محمد الیاس پنوهر و سید علی شاه لکیاری پرداخت (تفهیمی، لاکهو، همانجاها). وی پس از تسلط بر زبان فارسی، به فراگیری زبانهای عربی و انگلیسی پرداخت و علاوه‌بر سندی که زبـان مادری‌اش بود، اردو را نیز همیشه در مطالعه داشت (تسبیحی، همانجا).
راشدی فعالیت فرهنگی خود را در ١٣٤٣ ق / ١٩٢٤ م، با روزنامه‌نگاری آغاز کرد و به همکاری با مجلۀ الراشد پرداخت. این روزنامه را برادر بزرگ‌تر وی، پیر سید علی‌محمد راشدی در بهمن‌گوته تأسیس کرده بود (تفهیمی، همانجا). او در ١٣٤٥ ق / ١٩٢٦ م، همکاری خود را با روزنامۀ جاگن که در شکارپور و به زبان سندی منتشر می‌شد، آغاز کرد (همو، ٩١). راشدی در کنار روزنامه‌نگاری، به داستان‌نویسی و سرودن شعر نیز روی آورد و اشعاری با تخلص «فدایی» سرود (لاکهو، همانجا؛ نیز نک‌ : تفهیمی، ٩٠). راشدی سالها با نشریات و جراید گوناگون ازجمله روزنامه‌های سند زمین‌دار، ستارۀ سند، الوحید، قربانی و مجلات المنار، مهران، اردو، پارس و ایران‌شناسی (تهران)، به عنوان نویسنده، سردبیر و معاون سردبیر همکاری داشت. وی همچنین عضو شورای علمی ماهنامۀ نئین زندگی (مجلۀ دولت مرکزی پاکستان به زبان سندی) و مجلۀ انگلیسی‌زبان انجمن تاریخی پاکستان بود (نک‌ : تسبیحی، ٢ / ٣٩٧؛ صباح‌الدین، ٦٩؛ نیز تفهیمی، ٩١). وی پس از استقلال پاکستان در ١٣٢٦ ش / ١٩٤٧ م، مقیم کراچی شد و تا پایان عمر به پژوهش در حوزه‌های تاریخ و ادبیات پرداخت (لاکهو، ١٢٧).
راشدی در منزل شخصی خود در کراچی، کتابخانه‌ای تشکیل داد که بعدها به «بیت‌الضیاء» معروف شد (تسبیحی، ١ / ٨٥). وی در این کتابخانه حدود ٢٠هزار جلد کتاب فراهم آورد که بیشتر آن به زبان فارسی، و بقیه به زبانهای انگلیسی و عربی و زبانهای شبه‌قاره، همچون سندی و اردو و پنجابی و بلوچی و دیگر زبانهای زنده بود (همانجا). علاوه‌براین، حدود دوهزار جلد کتـاب و رسالۀ خطی فارسی و اردو و پنجابی، بیش از ٣هزار حلقه فیلم از کتابهای نادر، و مجموعه‌ای از مجلات معتبر در زمینه‌های شرق‌شناسی و ایران‌شناسی و پاکستان‌شناسی تهیه کرد (همو، ١ / ٨٦).
راشدی به جمع‌آوری و حفظ اسناد، کتیبه‌ها، عکسها و دیگر منابع تاریخی نیز توجه خاصی داشت (نقوی، ٧٣). وی حتى نامه‌هایی را که از سوی استادان و پژوهشگران نقاط مختلف دنیا به دستش می‌رسید، با دقت بسیار، نگهداری و طبقه‌بندی می‌کرد (ریاض‌الاسلام، «ط»). این خانه، محل اجتماع اهالی فرهنگ و ادب بود (برای آگاهی بیشتر، نک‌ : همو، «ص»). بخشی از کتابخانۀ راشدی در زمان حیات او به کتابخانۀ دانشگاه قائد اعظم اسلام‌آباد، و بخش دیگر آن به انستیتوی سندشناسی دانشگاه سند انتقال یافت (نوشاهی، ٥٦).
سفر نیز برای راشدی یک فعالیت فرهنگی بود. وی به کشورهای عراق، مصر، لبنان، انگلستان، افغانستان، فیلیپین، روسیه، هنگ‌کنگ و چین سفر کرد و از اماکن تاریخی، موزه‌ها و کتابخانه‌های آن کشورها دیدار کرد (تفهیمی، ٩٣-٩٤). وی چند بار نیز به ایران سفر کرد؛ نخستین سفر او در ١٣٤٢ ش / ١٩٦٣ م بود که از طرف دولت ایران برای تقدیر از خدمات فرهنگی وی، «نشان سپاس» به او اعطا شد. بار دیگر در ١٣٤٤ ش / ١٩٦٥ م، به دعوت وزارت فرهنگ و هنر عازم ایران شد و این‌بار نیز «نشان سپاس درجۀ اول» دریافت کرد (همو، ٩٤؛ لاکهو، ١٢٩، نیز برای آگاهی از سفرهای دیگر وی به ایران، نک‌ : ١٢٩-١٣٠). وی در اسفند ١٣٥٢ / مارس ١٩٧٤، از طرف دانشگاه تهران به درجۀ دکتری افتخاری نائل آمد و به عضویت کمیتۀ اجرایی کتابخانۀ پهلوی منصوب شد (برای آگاهی بیشتر، نک‌ : همو، ١٣٠). راشدی به‌سبب خدمات فرهنگی‌اش از طرف رئیس‌جمهوری پـاکستان نیز مدال «ستارۀ امتیاز» دریافت کرد (شهریار نقوی، ٧٢).
راشدی در محافل علمی گوناگون عضویت داشت و عهده‌دار مشاغل اجرایی متعددی بود که از آن میان می‌توان به این موارد اشاره کرد: عضو هیئت مؤسس انجمن ترقی اردو، عضو هیئت امنای دانشگاه سند، عضو انجمن ادبی سند و آکادمی اقبال، عضو دائمی کمیتۀ مشورتی کنگرۀ بین‌المللی ایران‌شناسان (تهران)، نایب‌رئیس انجمن فرهنگی ایران و پاکستان و مؤسسۀ مطالعات آسیای میانه و غربی دانشگاه کراچی (برای آگاهی بیشتر دربارۀ مسئولیتهای فرهنگی وی، نک‌ : تسبیحی، ٢ / ٣٩٧- ٣٩٨؛ صباح‌الدین، ٦٩-٧١).
پیر راشدی سرانجام در ٧١سالگی به‌سبب ابتلا به بیماری قلبی و سرطان در کراچی چشم از جهان فروبست و بنابر وصیت خود در گورستان کوه مکلی (تته) در حظیرۀ مخدوم محمدهاشم تتوی به خاک سپرده شد (تفهیمی، ٩٨).
دوره‌های سه‌گانۀ زندگی راشدی در کار روزنامه‌نگاری، نسخه‌شناسی، و تصحیح و تنقیح متون تاریخی و ادبی سپری شد. او در تصحیح متون، تنها به مقابلۀ نسخه‌های خطی اکتفا نمی‌کرد؛ نگارش مقدمۀ مفصل و تهیۀ حواشی و تعلیقات سودمند، از ویژگیهای آثار او ست (نقوی، ٧٢-٧٥). راشدی در عرصۀ تحقیق بیشتر به ادبیات فارسی در حوزۀ سند می‌پرداخت (نوشاهی، ٤٦) و در راه احیای زبان و ادب و تاریخ سرزمین سند می‌کوشید (نک‌ : صدیقی، «گ» ـ «ل»).

آثـار

الف ـ فارسی

١. احوال و آثـار ملک‌الشعراء ابوالفضل فیضی (کراچی، بی‌تا)؛ ٢. تاریخ مظهر شاهجهانی، تألیف یوسف میرک بن ابوالقاسم نمکین بهکری در ١٠٤٤ ق / ١٦٣٤ م؛ ٣. تحفة الکرام اثر میر علی‌شیر قانع تتوی (د ١٢٠٣ ق / ١٧٨٩ م)، بخش اول از مجلد سوم، در تاریخ سند؛ ٤. تذکرۀ تکملۀ مقالات الشعراء، تألیف محمدابراهیم خلیل تتوی؛ ٥. تذکرۀ روضة السلاطین و جواهر العجایب، دو اثر از فخری هروی، همراه دیوان همو؛ ٦. ریاض العارفین (تألیف: ١٣٠٠ ق / ١٨٨٣ م)، اثر آفتـاب‌رای لکهنوی، بخش اول (حرف «ا» ـ «ط»)؛ ٧. تذکرۀ شعرای کشمیر، تألیف اصلح میرزا؛ ٨. تذکرۀ شعرای کشمیر (تکملۀ تذکرۀ شعرای کشمیر تألیف اصلح میرزا)؛ ٩. تذکرۀ مشایخ سیوستان، تألیف عبدالغفور بن حیدر سیوهانی در ١٠٣٩ ق / ١٨٩٢ م؛ ١٠. تذکرۀ مقالات الشعراء، تألیف میر علی‌شیر قانع تتوی؛ ١١. ترخان‌نامه، تاریخ سلسله‌های ارغون و ترخان در سند، تألیف سید میر محمد بن سید جلال تتوی؛ ١٢. حدیقة الاولیاء، قدیم‌ترین تذکرۀ صوفیۀ سند، تألیف سید عبدالقادر تتوی؛ ١٣. دیوان بیرم خان، خان خانان با همکاری محمود حسن صدیقی و محمد صابر؛ ١٤. مثنویات و قصاید میر علی‌شیر قانع تتوی؛ ١٥. مثنوی چنیسرنامه، سرودۀ ادراکی بیگلاری؛ ١٦. مثنوی مظهر الآثار، سرودۀ سید شاه جهانگیر هاشمی کرمانی؛ ١٧. مثنوی مهر و ماه، سرودۀ جمالی دهلوی؛ ١٨. مکلی‌نامه (بوستان بهار)، دربارۀ مزارات تاریخی مکلی (سند)، تألیف میر علی‌شیر قانع تتوی؛ ١٩. منشور الوصیت و دستور الحکومت، تألیف میان‌نور محمد، مخاطب به خدایار خان؛ ٢٠. هشت‌بهشت، سرودۀ ملا عبدالحکیم تتوی (برای آگاهی بیشتر، نک‌ : تفهیمی، ٩٨-١١٣؛ نوشاهی، ٤٧-٥٤؛ نیز صباح‌الدین، ٢ بب‌ ).

ب ـ اردو

١. دود چـراغ مـحـفـل، در شـرح حـال ٥ شـاعـر فارسی‌گوی شبه‌قارۀ هند؛ ٢. مقالات راشدی، مجموعۀ ٢١ مقاله که در فاصلۀ سالهای ١٩٤٧-١٩٨٠ م در مجلات و کتابهای گوناگون منتشر شده بود؛ ٣. مکاتیب راشدی، شامل مکتوبات علمی و تحقیقی راشدی به محمدباقر؛ ٤. میرزا غازی بیگ ترخان اوراس کی بزم ادب؛ ٥. هفت مقاله (برای آگاهی بیشتر، نک‌ : تفهیمی، ١١٤-١١٥؛ نوشاهی، ٥٤-٥٥).

ج ـ سندی

١. اسلامی کتبخانه؛ ٢. امین‌الملک نواب میر محمد معصوم بکری؛ ٣. تذکرۀ امیرخانی؛ ٤. تذکرۀ مشاهیر سند؛ ٥. ماک بهنا رابیل (١٩٦٥ م)؛ ٦. مهران جون موجون؛ ٧. هردوتهی هودینهن (برای آگاهی بیشتر، نک‌ : تفهیمی، ١١٦-١١٧؛ نیز نوشاهی، ٥٥).
برخی آثار راشدی به‌سبب بیماری او در سالهای پایانی عمر منتشر نشد که از آن میان می‌توان به تاریخ رشیدی تألیف میرزا حیدر دوغلات (د ٩٥٧ ق / ١٥٥٠ م) اشاره کرد (نک‌ : صدیقی، «غ» ـ «ف»؛ درباراۀ آثار منتشرنشدۀ راشدی، نک‌ : تسبیحی، ٢ / ٤٠٠؛ نوشاهی، ٥٥-٥٦). راشدی فهرستی از مقالات اردو در زمینۀ تحقیقات ایرانی فراهم آورده بود که بعدها در ناموارۀ دکتر محمود افشار (به کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران، ١٣٧٢ ش) به چـاپ رسید. از وی مقالاتی هم در مجلات معارف (اعظم‌گره)، هلال (کراچی)، وحید (تهران) و دانش (اسلام‌آباد) منتشر شده است.

مآخذ

تسبیحی، محمدحسین، فارسیِ پاکستانی و مطالب پاکستان‌شناسی، ج ١، راولپندی، ١٣٩٤ ق / ١٩٧٤ م، ج ٢، اسلام‌آباد، ١٣٩٧ ق / ١٩٧٧ م؛
تفهیمی، ساجدالله، «خدمات پیر حسام‌الدین راشدی به علوم و ادبیات فارسی»، دانش، اسلام‌آباد، ١٣٨٦ ش، شم‌ ٩٠؛
ریاض‌الاسلام، «پیر حسام‌الدین راشدی مرحوم بیت‌الضیاء سے الحمرا تک»، پیر حسام‌الدین راشدی ... (نک‌ : هم‌ ، صباح‌الدین عبدالرحمان)؛
شهریار نقوی، حیدر، «ایران‌شناسی در پاکستان»، وحید، تهران، ١٣٤٤ ش، س ٣، شم‌ ٢٥؛
صباح‌الدین عبدالرحمان، پیر حسام‌الدین راشدی اور اُن کے علمی کارنامے، کراچی، ١٩٨٤ م؛
صدیقی، محمود الحسن، «حیات حسام: مقصد و معنی»، پیر حسام‌الدین راشدی (نک‌ : هم‌ ، صباح‌الدین عبدالرحمان)؛
لاکهو، غلام‌محمد، «پیر حسام‌الدین راشدی و صحنۀ ایران‌شناسی»، دانش، اسلام‌آباد، ١٣٨٦ ش، شم‌ ٩٠؛
نقوی، علیرضا، «پیر حسام‌الدین راشدی و روش تحقیق او»، دانش (نک‌ : هم‌ ، تفهیمی)؛
نوشاهی، عارف، «کتاب‌شناسی آثار حسام‌الدین راشدی»، دانش (نک‌ : هم‌ ، تفهیمی).

امیر ضیغمی