بَیهَسِ بْنِ صُهَیب‌، ابوالمقدام‌ جَرْمی‌ (د ح‌ ١٠٠ق‌ / ٧١٨م‌)، شاعر دورۀ اموی‌. منابع‌ دربارۀ وی‌ به‌ گفتاری‌ مختصر ــ و گاه‌ ضد و نقیض‌ ــ بسنده‌ كرده‌اند. ابن‌ عساكر او را بصری‌ الاصل‌ معرفی‌ كرده‌ است‌ كه‌ بعدها به‌ شام‌ كوچید و در داریا مسكن‌ گزید (١٠ / ٥٢٨). بیهس‌ با قبایل‌ جَرْم‌، كلب‌ و عُذره‌، در بادیه‌ و گاه‌ شهرهای‌ شام‌ نیز زیسته‌ است‌ (ابوالفرج‌، ٢٢ / ١٣٥؛ بستانی‌، ٥ / ٧٧٨؛ زیدان‌، ١ / ٣١٣).
عشق‌ بدفرجامی‌ كه‌ وی‌ در جوانی‌ از سر گذراند، دست‌ مایۀ داستان‌ عاشقانه‌ شد. راویان‌ در باب «صفرا» كه‌ شاعر در سروده‌های‌ خود یاد كرده‌ است‌، هم‌داستان‌ نیستند. از مجموع‌ روایات‌ چنین‌ بر می‌آید كه‌ صفرا یا همسر مطلقۀ شاعر بوده‌ است‌، و یا دخترعموی‌ او كه‌ عشق‌ پنهان‌ میان‌ آن‌ دو، هرگز به‌ وصال‌ نینجامید (ابوالفرج‌، ابن‌عساكر، همانجاها؛ صفدی‌، ١٠ / ٣٦٩). بیهس‌ چند سال‌ پس‌ از مرگ‌ معشوق‌، به‌ هنگام‌ عزیمت‌ به‌ دیار بنی‌ اسد، در موضعی‌ به‌ نام‌ احض‌ بر گور وی‌ توقف‌ كرد و چكامه‌ای‌ ٩ بیتی‌ در رثای‌ او سرود (ابوالفرج‌، ٢٢ / ١٣٨-١٣٩).
بیهس‌ همراه‌ مهلب‌ بن‌ ابی‌ صفره‌ با ازارقه‌ جنگید (كلبی‌، نسب‌ ... ، ٢ / ٦٩٨؛ ابوالفرج‌، ٢٢ / ١٣٥؛ ابن‌ عساكر، همانجا). پس‌ از جنگ‌ مرج‌ راهط (محلی‌ در شمال‌ دمشق‌)، چندی‌ نیز به‌ اتهام‌ قتل‌ جوانی‌ از بنی‌ قیس‌، در گریز بود و سرانجام‌ از محمد بن‌ مروان‌ امان‌ خواست‌ و محمد به‌ شرط آنكه‌ حد بر او جاری‌ كند، وی‌ را امان‌ داد و شاعر قطعه‌ای‌ در این‌باره‌ سرود. سرانجام‌ محمد و برادرش‌ عبدالملك‌ با میانجیگری‌ و پرداختن‌ دیۀ مقتول‌، بیهس‌ و قومش‌ را از این‌ اتهام‌ نجات‌ دادند. (ابوالفرج‌، ٢٢ / ١٣٩-١٤١).
بیهس‌ از مهتران‌ سپاه «شریك‌ بن‌ اعور» بود و دفاع‌ از وطن‌ را در برابر دشمن‌ واجب‌ می‌شمرد؛ لیكن‌ معتقد بود كسانی‌ كه‌ زادبوم‌ خود را وانهاده‌، به‌ یاری‌ مردم‌ دیگر سرزمینها می‌شتابند، چون‌ مادری‌ هستند كه‌ به‌ گفتۀ ابن‌ جذل‌ كنانی‌ كودك‌ شیرخوارۀ خود را رها كرده‌ است‌ و نوزاد زنی‌ دیگر را شیر می‌دهد (طبری‌، ٥ / ٢٠٠-٢٠١).
از اشعار بیهس‌ حدود ٥٠ بیت‌ باقی‌ مانده‌ كه‌ مایۀ اصلی‌ آنها، مرثیه‌های‌ عاشقانه‌ است‌. در این‌ میان «رثای‌ صفرا» كه‌ در ١٤ بیت‌ سروده‌ شده‌ است‌، جایگاه‌ ویژه‌ای‌ دارد (ابوالفرج‌، ٢٢ / ١٣٦-١٣٩؛ ابن‌ عساكر، ١٠ / ٥٢٩؛ صفدی‌، همانجا). از نادر كسانی‌ كه‌ وی‌ مدح‌ گفته، محمد بن‌ مروان‌ است‌ (ابوالفرج‌، ٢٢ / ١٤٠-١٤١). مضامین‌ این‌ قطعۀ ١١ بیتی‌ از هرگونه‌ نوآوری‌ تهی‌ است‌. بیهس‌ در قطعه‌ای‌ دو بیتی‌ دلیل‌ اصلی‌ جود و كرم‌ خود را ترس‌ از عذاب‌ الاهی‌ می‌داند (كلبی‌، همانجا؛ ابن‌ عساكر، ١٠ / ٥٢٨). در قطعۀ دو بیتی‌ دیگری‌ از اسلم‌ بن‌ زرعه‌، حاكم‌ خراسان‌ می‌خواهد كه‌ از نبش‌ قبر حكم‌ بن‌ عمرو غفاری‌ ــ یكی‌ از صحابۀ پیامبر(ص‌) و حاكم‌ خراسان‌ در زمان‌ معاویه‌ ــ به‌ قصد یافتن‌ زر و سیم‌ بپرهیزد (كلبی‌، جمهرة ... ، ١٥٥؛ ابن‌عساكر، ١٠ / ٥٢٩). در قطعه‌ای‌ ٤ بیتی‌ نیز از شجاعت‌ خویش‌ و هولناكی‌ عرصۀ كارزار سخن‌ می‌گوید (آمدی‌، ٨٦).

مآخذ

آمدی‌، حسن‌، المؤتلف‌ و المختلف‌، به‌ كوشش‌ عبدالستار احمد فراج‌، قاهره‌، ١٣٨١ق‌ / ١٩٦١م‌؛
ابن‌ عساكر، علی‌، تاریخ‌ مدینة دمشق‌، به‌ كوشش‌ علی‌ شیری‌، بیروت‌، ١٤١٥ق‌ / آمدی‌، حسن‌، المؤتلف‌ و المختلف‌، به‌ كوشش‌ عبدالستار احمد فراج‌، قاهره‌، ١٣٨١ق‌ / ١٩٦١م‌؛
ابن‌ عساكر، علی‌، تاریخ‌ مدینة دمشق‌، به‌ كوشش‌ علی‌ شیری‌، بیروت‌، ١٤١٥ق‌ / ١٩٩٥م‌؛
ابوالفرج‌ اصفهانی‌، الاغانی‌، به‌ كوشش‌ علی‌ سباعی‌ و دیگران‌، قاهره‌، ١٣٩٣ق‌ / ١٩٧٣م‌؛
بستانی‌، بطرس‌، دائرةالمعارف‌، بیروت‌، ١٨٧٧م‌؛
زیدان‌، جرجی‌، تاریخ‌ آداب‌ اللغة العربیة، به‌ كوشش‌ شوقی‌ ضیف‌، قاهره‌، ١٩٥٧م‌؛
صفدی‌، خلیل‌، الوافی‌ بالوفیات‌، به‌ كوشش‌ ژاكلین‌ سوبله‌ و علی‌ عماره‌، بیروت‌، ١٤٠٠ق‌ / ١٩٨٠م‌؛
طبری‌، تاریخ‌؛
ابن‌ كلبی‌، هشام‌، جمهرة النسب‌، به‌ كوشش‌ ناجی‌ حسن‌، بیروت‌، ١٤٠٧ق‌ / ١٩٨٦م‌؛
همو، نسب‌ معد والیمن‌ الكبیر، به‌ كوشش‌ ناجی‌ حسن‌، بیروت‌، ١٤٠٨ق‌ / ١٩٨٨م‌.

هادی‌ نظری‌ منظم‌