حَسّانِ بْنِ مالِک، دانشمند، ادیب و شاعر روزگار عامریان در اندلس، و وزیر عبدالرحمان پنجم مستظهر بن هشام (حک‌ ٤١٤ ق / ١٠٢٣ م).
تاریخ درگذشت وی را به‌اختلاف پیش از ٣٢٠ ق / ٩٣٢ م و ٤١٦ ق / ١٠٢٥ م آورده‌اند (حمیدی، ١ / ٣٠٥؛ ابن‌بشکوال، ١ / ١٥٥) که با توجه به تاریخ حکومت عبدالرحمان، ٤١٦ ق می‌تواند صحیح باشد. کنیۀ او ابوعبده است. منابع زیادی از او نام‌برده‌اند؛ بااین‌همه، اطلاعاتی که دربارۀ زندگی وی از میان آنها به‌دست می‌آوریم، سخت ناچیز است. تنها می‌دانیم از اهالی قرطبه بود و با قاضی ابن‌ذکوان (د ٤١٤ ق) و نیز ابوعامر بن شُهَید (د ٤٢٦ ق / ١٠٣٥ م؛ ه‌ م)، شاعر دربار عامریان قرطبه، دوستی داشته است.
حسان به دربار منصور بن ابی‌عامر، مؤسس دولت عامریان (حک‌ ٣٢٦-٣٩٢ ق / ٩٣٨-١٠٠٢ م) آمدوشد می‌کرده است؛ هنگامی که دانست منصور از خواندن داستان عاشقانه و معروف ابوالسّری سهل بن ابی‌غالب خزرجی، شاعر روزگار هارون‌الرشید، لذت می‌برد، برای او با پیروی از همان داستان، کتاب ربیعه و عُقیل را نگاشت و بدو اهدا کرد. این کتاب سخت مورد توجه منصور واقع شد (حمیدی، ١ / ٣٠٣؛ فتح، ٩٢، ٢١٢؛ ضبی، ١ / ٣٣٣؛ سیوطی، ١ / ٥٤٤؛ عباس، ٢٨٥). به گزارش یاقوت (٧ / ٢٢٢) ربیعه و عقیل از بهترین کتابهایی است که در موضوعات عاشقانه تألیف شده و مشتمل بر ٣٠٠ بیت از سروده‌های حسان است (نک‌ : حمیدی، همانجا؛ عباس، ٧٨؛ کراچکوفسکی، ١٥٤).
عبدالرحمان پنجم، خلیفۀ ٤٧ روزۀ اندلس، هنگام شورش در قرطبه او را به وزارت خود برگزید، اما حسان از این وزارت خشنود نبود، چه، عبدالرحمان در تصمیمات خود استبداد می‌ورزید و با او مشورت نمی‌کرد (نک‌ : فتح، ٢١٣-٢١٤؛ مقری، ١ / ٤١٩؛ ابن‌عذاری، ٢ / ٧١).
ابیاتی از حسان که از اوضاع از هم‌گسیختۀ سیاسی به تنگ آمده بود، در دست است؛ این ابیات دربارۀ دوری از خویشان و شوق دیدار آنان سروده شده است (فتح، ٢١٢-٢١٣؛ یاقوت، ٧ / ٢٢٣-٢٢٥). گفتنی است که چند بیتی نیز در وصف مهرگان، از اعیاد مهم ایرانیان، از او نقل شده است که در آن شاعر بشارت فرارسیدن موسم این جشن را می‌دهد و فصل پاییز را وصف می‌کند (نک‌ : فتح، ٢١٤؛ پرس، ٣٠٥). پس از مرگ حسان، ابن‌شهید او را رثا گفت و دانش و ادب او را ستود (فتح، ٢١٥).

مآخذ

ابن‌بشکوال، خلف؛
الصلة، قاهره، ١٩٦٦ م؛
ابن‌عذاری، احمد، البیان المغرب، بیروت، مکتبة صادر؛
حمیدی، محمد، جذوة المقتبس فی تاریخ علماء الاندلس، به کوشش ابراهیم ابیاری، قاهره / بیروت، ١٤١٠ ق / ١٩٨٩ م؛
سیوطی، بغیة الوعاة، به کوشش محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٨٤ ق / ١٩٦٤ م؛
ضبی، احمد، بغیة الملتمس، به کوشش ابراهیم ابیاری، قاهره / بیروت، ١٤١٠ ق / ١٩٨٩ م؛
عباس، احسان، تاریخ الادب الاندلسی، بیروت، ١٩٦٩ م؛
فتح بن خاقان، مطمح الانفس، به کوشش محمد علی شوابکه، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
کراچکوفسکی، «تاریخ اولیۀ داستان لیلی و مجنون در ادبیات عرب»، ترجمۀ احمد شفیعیها، معارف، تهران، ١٣٦٨ ش، شم‌ ١-٢؛
مقری، احمد، نفح الطیب، به کوشش یوسف محمد بقاعی، بیروت، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
یاقوت، ادبا؛
نیز:

Pérès, H., La Poésie andalouse en Arabe classique, Paris, ١٩٥٣.
بابک فرزانه