اَبواُسامه، جُنادة بن محمد بن حسین ازدی هروی (مق‌ ‌٣٩٩ ق / ١٠٠٩ م)، ادیب، لغوی و نحوی سدۀ ٤ ق. وی در هرات متولد شد (EI٢, S)، مدتی در شیراز زیست (سیوطی، ١ / ٤٨٩) و سپس به مصر رفت (یاقوت، ٧ / ٢٠٩). ابواسامه با عبدالغنی بن سعید مصری و ابوالحسن علی بن سلیمان (د ٣٩٩ ق / ١٠٠٩ م)، مُقری و نحوی انطاکی، انس و یگانگی داشت و با آن دو در دارالعلم مصر به مباحثات ادبی می‌پرداخت. گویند او در لغت و غرائب و نوادر آن یگانۀ عصر خویش بود و در حفظ و نقل آن سعی وافر داشت (ابن‌ خلکان، ١ / ٣٧٢). نیز گویند روزی در شیراز با ظاهری آشفته و جامه‌ای مندرس و آلوده، به مجلس صاحب بن عباد درآمد و نزدیک او نشست. صاحب از مشاهدۀ او روی ترش کرد و او را سگ خواند و از خود براند، اما ابواسامه ادعا کرد که ٣٠٠ نام برای سگ می‌شناسد. صاحب به فراست او را شناخت و نزدیک خویشتن نشانید (سیوطی، همانجا).
یاقوت (٧ / ٢١٠) دربارۀ قتل ابواسامه چنین می‌نویسد: «از مردم مصر شنیدم که وی در مسجد قیاس که عمود اندازه‌گیری سطح آب رودخانۀ نیل در آن بود، تدریس می‌کرد. در یکی از سالها سطح آب به قدر کافی بالا نیامد. به خلیفۀ فاطمی، الحاکم (٣٧٥-٤١١ ق / ٩٨٥-١٠٢١ م) گفتند که جناده مردی نامبارک است و در مسجد نحو می‌آموزد و نیل را افسون می‌کند. الحاکم نیز از سر جهالت فرمان داد تا به قتلش رسانند». در این ماجرا ابوالحسن علی بن سلیمان نیز همراه ابواسامه کشته شد و حافظ عبدالغنی از ترس خود را پنهان کرد (ابن‌خلکان، همانجا).
جناده لغت را از ابومنصور ازهری فرا گرفته و از ابواحمد عسکری روایت کرده است. ابوسهل هروی از جملۀ شاگردان او در مصر بوده است (یاقوت، ٧ / ٢٠٩، ٢١٠).
تنها اثر بازمانده از ابواسامه، کتاب نظم التفسیر در شرح مُعَلّقۀ امرؤالقیس است که نسخۀ دست‌نویس آن در موزۀ بریتانیا موجود است (GAS, II / ٥٢). کتاب دیگری نیز با عنوان الزهکال فی حصر الحروف و المصادر والافعال به او نسبت داده‌اند که اثری از آن در دست نیست (ابوحیان، ٢٥).

مآخذ

ابن خلکان، وفیات؛
ابوحیان غرناطی، محمد بن یوسف، تذکرة النّحاة، به کوشش عفیف عبدالرحمن، بیروت، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٢ م؛
سیوطی، بغیة الوعاة، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٨٤ ق / ١٩٦٤ م؛
یاقوت، ادبا، نیز:

EI٢, S;
GAS.

سعید علیزاده