بَغْدادی‌، اسماعیل‌ بن‌ محمد امین‌، معروف‌ به‌ اسماعیل‌ پاشا بغدادی (١٢٥٥-١٣٣٩ق‌ / ١٨٣٩-١٩٢٠م‌)، كتاب‌شناس‌ و فهرست‌نگار مشهور. وی‌ چنانکـه‌ خود گوید: نَسَب‌ به‌بابان‌، یكی‌ از خاندانهای‌ كرد حاكم‌ بر شهرزور و سلیمانیه‌ می‌برد ( ایضاح‌، ١ / ١٥٨؛ نیز نکـ: داغر، ٣(١) / ١٢٥) و ازاین‌رو، او را بابانی‌ و بابان‌زاده‌ نیز خوانده‌اند (عواد، ١ / ١١٣؛ زركلی‌، ١ / ٣٢٦؛ «دائرةالمعارف‌ زبان‌...»، I / ٢٧٥؛ ورد، ١ / ١٢٩، ١٣١؛ عطیةالله‌، ١ / ٢٣٩).
اسماعیل پاشا در بغداد به‌ دنیا آمد (زلهایم‌، ٢٩٥؛ «دائرةالمعارف‌ اسلام‌...٢»، (IV / ٤٤٧ و در همان‌جا در مدرسه‌ای كه‌ نیای‌ او برای‌ آموزش‌ فنون‌ نظامی‌ بنیاد نهاده‌ بود، به‌ تحصیل‌ پرداخت‌ و با درجه افسری‌ وارد تشكیلات‌ نظامی‌ عثمانی‌ گردید. در ١٨٧٥م‌ به‌ استانبول‌ انتقال‌ یافت‌ و در ١٩٠٨م‌ هم‌زمان‌ با اعلان‌ مشروطیت‌ (نکـ: شاو، ٢ / ٤٦٩-٤٧١) با درجۀ «میرلوا» ریاست‌ یكی‌ از دوایر ژاندارمری‌ را برعهده‌ گرفت‌. بغدادی‌ چند ماه‌ پس‌ از بازنشستگی‌ در قریۀ مقری‌كوی‌، نزدیك استانبول‌ درگذشت‌ و همان‌جا به‌ خاك‌ سپرده‌ شد (بروسه‌لی‌، ٣ / ٢٨؛ رئوف‌، ٢٨٤؛ «دائرةالمعارف ‌.(IV / ٤٤٧-٤٤٨

آثار

١. ایضاح‌ المكنون‌ فی‌ الذیل‌ علی‌ كشف‌ الظنون‌، كه‌ یكی‌ از مهم‌ترین آثار «كتاب‌شناختی‌» تمدن‌ اسلامی‌، پس‌ از كشف‌الظنون‌ حاجی‌خلیفه‌ (د ١٠٦٧ق‌ / ١٦٥٧م‌) به‌شمار می‌رود، ولی‌ دانسته‌ نیست‌ كه‌ بغدادی‌ چرا در كنار امور نظامی‌ كه‌ ارتباط مستقیم‌ با تحصیل‌ و شغل‌ او داشت‌، به‌ تدوین‌ و گردآوری‌ اطلاعات‌ كتاب‌شناسی‌ پرداخت‌. به‌هرحال‌، اما به‌ تصریح‌ خود وی‌ (نکـ: همانجا) می‌دانیم‌ كه‌ دست‌كم‌ از ١٢٩٦ق‌ / ١٨٧٩م‌ تا پس‌ از ١٣٢٣ق‌ / ١٩٠٥م‌ به‌ تدوین‌ این اثر مشغول‌ بوده‌ است‌.
حاجی‌ خلیفه‌ نخستین‌ كسی‌ بود كه‌ فهرستی‌ از آثار عربی‌، فارسی‌ و تركی‌ را به‌ ترتیب‌ الفبایی‌ (با عنایت‌ به‌ طبقه‌بندی‌ علوم‌ تحت عنوان‌ كشف‌الظنون) گرد آورد و با شیوه‌ای‌ منظم‌ و منطقی‌، به‌ وصف‌ آن‌ آثار پرداخت‌ (عُطبه‌، ٧٨). آن‌گاه‌ بغدادی‌ كار او را ادامه‌ داد و ایضاح‌ المكنون‌ را به‌ عنوان‌ ذیل‌ و تكملۀ آن‌ اثر پدید آورد (برای‌ دیگر ذیلهای‌ كشف‌ الظنون‌، نکـ: یالتقایا، ٩-١٠). بغدادی‌ در این‌ اثر، كتابها را بدون‌ در نظر گرفتن‌ موضوع‌ دسته‌بندی‌ كرد و وانهاده‌های‌ حاجی‌ خلیفه‌ را بر آن‌ افزود (نکـ: ایضاح‌، ١/٤٤٠؛ درباره اینکـه‌ چرا حاجی‌ خلیفه‌ از ذكر اطلاعات‌ درباره برخی‌ كتابها خودداری‌ كرده‌ است‌، نکـ: روحانی‌، ٨٩) و نیز كتابهایی‌ كه‌ بعد از مرگ‌ حاجی‌ خلیفه‌ نوشته‌ شده‌ بود، در كتاب‌ خود آورد (عطبه‌، ٧٩).
در این فهرست‌، ابتدا نام‌ كتاب‌، آن‌گاه‌ نام‌ كامل‌ مؤلف‌، شهرت‌، سال‌ مرگ‌ و... ذكر شده‌، و در برخی‌ موارد، جملات‌ آغازین‌ كتاب‌ نیز قید گردیده‌ است‌ (نکـ: بغدادی‌، همان‌، ١ / ٣٢٩). بغدادی‌ گاه‌ به‌ دیگر آثارِ خود نیز با علامت‌ ص‌ (مخفف‌ صاحب‌) اشاره‌ كرده‌ (همان‌، ١ / ٢٢١، ٤٢٨، جمـ) و بدین‌ ترتیب‌، هم‌ از تكرار اجتناب‌ ورزیده‌، و هم‌ محقق را به‌ اثر دیگری‌ رهنمون‌ شده‌ است‌. وی‌ هرگاه‌ نسخه‌ای‌ خطی را معرفی‌ كرده‌، غالباً، ولی‌ نه‌ همیشه‌، محل‌ نسخه‌ را نیز نشان‌ داده‌ است‌ (همان‌، ١ / ٤٢٩، ٤٣٠، ٤٣٧، ٤٣٩، ٤٤٣، جمـ ، برای خلاف‌ آن‌، مثلاً نکـ: ١ / ٤٥٧، ٢ / ٦٠٢، كه‌ محل‌ حفظ نسخۀ درة تاج‌ الرسائل‌ و غرة منهاج‌ الوسائل‌ در كتابخانۀ نور عثمانیه‌ را كه‌ او خوب‌ می‌شناخته‌، نشان‌ نداده‌ است‌).
بغدادی‌ در طول‌ ٣٠ سال‌ كار متوالی‌ اثری‌ منسجم‌ و پرفایده‌ تدارك‌ دید، اما خود موفق‌ به‌ چاپ‌ آن‌ نگردید. در ١٩٤١م‌ محمد شرف‌الدین‌ یالتقایا نسخه منحصر به‌ فرد ایضاح‌ را از خانواده اسماعیل‌ پاشا خریداری‌ كرد (یالتقایا، ١٠) و به‌ همراه‌ كیلیسلی‌ رفعت بیلگه‌ به‌ تصحیح‌ آن‌ همت گماشت و سرانجام‌، كتاب را در دو جلد در سالهای‌ ١٩٤٥- ١٩٤٧م‌ انتشار داد. این‌ چاپ‌ بارها در بغداد، تهران‌ و استانبول‌ منتشر شده‌ است‌.
٢. هدیة العارفین‌، اسماء المؤلفین‌ و آثار المصنفین‌، یكی‌ دیگر از مهم‌ترین‌ كتابهای «كتاب‌ شناختی‌» است‌ كه‌ بغدادی‌ پس‌ از تألیف‌ ایضاح‌، به‌ نگارش‌ آن‌ پرداخت‌ و در حقیقت‌ می‌توان‌ آن‌ را مكمل‌ و ذیلی‌ بر دو كتاب‌ كشف‌ و ایضاح‌ به‌شمار آورد. وی‌ در این‌ دائرةالمعارف‌ گونۀ دو جلدی‌ با بهره‌مندی‌ از منابع‌ متعدد به‌ معرفی‌ حدود ٩ هزار نویسنده‌ به‌ صورت‌ الفبایی‌ با نام‌ كوچك‌ (٣٩٨‘٥ شرح‌ احوال‌ در ج‌ ١ و ٣٦٢‘٣ عنوان‌ در ج‌ ٢) و ذكر حدود ٥٠ هزار كتاب‌ همت‌ گماشت‌. از این‌ میان‌، دو هزار عنوان‌ به‌ دانشمندان‌ ترك‌ اختصاص‌ دارد كه‌ خود مرجع‌ ارزشمندی‌ برای‌ شناسایی‌ آنان‌ به‌شمار می‌رود (زلهایم‌، .(٢٩٦
بغدادی‌ در این‌ اثر، برخی‌ از كاستیهای‌ ایضاح‌ را ترمیم‌ و تكمیل‌ كرده‌ است‌. مثلاً در ایضاح‌ تنها نام‌ كتاب‌ قلادةالنحر بدون‌ ذكر مؤلف‌ آمده‌(٢ / ٢٣٧)،اما در هدیه‌، یكی‌ از منابع‌ اطلاعات‌ او درباره نویسندگان‌ یمنی‌، همین‌ قلادة النحرِ بامخرمه‌ است‌ (١ / ١١٢، ٤٤٤، ٥١٤، ٢ / ٢٢٢). بغدادی‌ در این‌ كتاب‌، پس‌ از شمارش‌ آثار هر نویسنده‌، به‌ شناساندن‌ نسخه‌های‌ موجود آنها پرداخته‌ است‌ (همان‌، ٢ / ٤١٥) و هرگاه‌ نسخه‌ای‌ را خود در كتابخانه‌ای‌ دیده‌، به‌ آن‌ اشاره كرده‌، و نیز نسخه‌هایی‌ را كه‌ خود در اختیار داشته‌، به‌ تفصیل‌ شرح‌ داده‌ است‌ (همان‌، ٢ / ١٤٠، ١٦٤).
تدوین‌ این‌ اثر ارزشمند به‌ نوشته خود بغدادی‌ در ١٣٢٥ق‌ / ١٩٠٧م‌ به‌ پایان‌ رسیده‌ است‌. تصویر این‌ نوشته‌ در پایان‌ ج‌ ١ كشف‌ الظنون‌ چاپ‌ شده‌ است‌. بغدادی‌ به‌ چاپ‌ این‌ كتاب‌ نیز توفیق‌ نیافت‌. ج‌ ١ هدیه‌ به‌ كوشش‌ كیلیسلی‌ رفعت‌ بیلگه‌ و محمود كمال‌ اینال‌ در ١٩٥١م‌ و ج‌٢ آن‌ در١٩٥٥م‌در استانبول‌ به‌چاپ‌ رسید
و سپس‌ بارها در استانبول‌، بغداد و تهران‌ تجدید چاپ‌ شد. نایل‌ بیرقدار هم‌ فهرستی‌ از هدیه‌ تدارك‌ دید و آن‌ را در ١٩٩٠م‌ منتشر كرد (نکـ: صابونی‌، ١ / ٢١؛ تنوخی‌، ١٢٩-١٣١؛ بیلگه‌، «مقدمه‌»).

مآخذ

بروسه‌لی‌، محمدطاهر، عثمانلی‌ مؤلفلری‌، استانبول‌، ١٣٤٢ق‌؛
بغدادی‌، ایضاح‌؛
همو، هدیه‌؛
بیلگه‌، كیلیسلی‌ رفعت‌، مقدمه‌ بر هدیه‌ (نکـ: همـ، بغدادی‌)؛
تنوخی‌، عزالدین‌، «هدیة العارفین‌»، مجلـة المجمع‌العلمی‌ العربی‌، دمشق‌، ١٣٧٤ق‌ / ١٩٥٥م‌، شمـ ٣٠(١)؛
داغر، یوسف‌ اسعد، مصادرالدراسة الادبیة، بیروت‌، ١٩٧٢م‌؛
روحانی‌، كاظم‌، «مأخذشناسی‌ اسلامی‌»، كیهان‌ اندیشه‌، قم‌، ١٣٦٥ش‌، شمـ ٦؛
رئوف‌، عماد عبدالسلام‌، التاریخ‌ و المؤرخون‌ العراقیون‌ فی‌ العصرالعثمانی‌، بغداد، ١٩٨٣م‌؛
زركلی‌، اعلام‌؛
شاو، ا.ج‌. و ا.ك‌. شاو، تاریخ‌ امپراتوری‌ عثمانی‌ و تركیه جدید، ترجمه محمود رمضان‌زاده‌، مشهد، ١٣٧٠ش‌؛
صابونی‌، عبدالوهاب‌، عیون المؤلفات‌، به كوشش محمود فاخوری‌، حلب‌، ١٤١٣ق‌ / ١٩٩٢م‌؛
عطبه‌، عبدالرحمان‌، مع‌ المكتبة العربیة، بیروت‌، ١٤٠٤ق‌ / ١٩٨٤م‌؛
عطیـةالله‌، احمد، القاموس‌ الاسلامی‌، قاهره‌، ١٣٨٣ق‌ / ١٩٦٣م‌؛
عواد، كوركیس‌، معجم‌ المؤلفین‌ العراقیین‌، بغداد، ١٩٦٩م‌؛
ورد، باقر امین‌، اعلام‌ العراق‌ الحدیث‌، بغداد، ١٣٩٧ق‌ / ١٩٧٧م‌؛
یالتقایا، محمد شرف‌الدین‌، مقدمه‌ بر كشف‌ الظنون‌، استانبول‌، ١٣٦٠ق‌ / ١٩٤١م‌؛
نیز:

Bilge, K. R., «Onsoz», Hadiyya (vide: PB, Baqdadi);
Sellheim, R., «Kitablar ve mecmualar», Oriens, Leiden, ١٩٥٥, vol. VIII (١-٢);
Turk dili ve edebiyat o ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٧٧;
Turkiye diyanet vakf o Islam ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩١.

ایران‌ناز كاشیان