اَزْهَری، ابوالولید زین‌الدین خالدبن عبدالله بن ابی‌بکر (٨٣٨ ـ محرم ٩٠٥ق/ ١٤٣٤- اوت ١٤٩٩م)، نحودان، لغت‌شناس و فقیه شافعی که به وقّاد نیز معروف است. نسب وی به ابومنصور ازهری صاحب تهذیب اللغه می‌رسد (خوانساری، ٣/ ٢٧٨؛ مدرس، ١/ ١١٢). در جرجه (جرجا) واقع در صعید مصر، به دنیا آمد و نسبت جرجی (جرجاوی) او از همین‌جاست (سخاوی، ٣/ ١٧١).
ازهری در کودکی همراه خانواده‌اش به قاهره رفت و همانجا پرورش یافت. در آغاز، قرائت قرآن آموخت و کتابهای العمده و مختصر ابوشجاع را فرا گرفت و سپس وارد الازهر شد و در آنجا به تکمیل دانش خویش و فراگیری علومی چون معانی و بیان، صرف و نحو، منطق و اصول فقه پرداخت و از استادانی چون یعیش مغربی، داوود مالکی، سنهوری، حصنی، شمنی و سخاوی دانش آموخت (همو، ٣/ ١٧١-١٧٢)، اما بنابر روایتی که ابن عماد نقل کرده است (٨/ ٢٦)، وی در آغاز خادم الازهر بود و در ٣٦ سالگی (٨٧٤ق)، در پی تحولی روحانی به تحصیل علم روی آورد. وی علت اصلی این حال را، ناسزای یکی از طلاب الازهر می‌داند که سخت بر وی گران آمده بود. ازهری پس از فراگیری علم به تدریس پرداخت و دانش‌دوستان بسیاری به مجالس درس وی راه یافتند و نام او بر سر زبانها افتاد (سخاوی، ٣/ ١٧٢؛ فروخ، معالم...، ١/ ١٤١؛ سرکیس، ٨١١). برخی او را هم‌پایۀ جلال‌الدین سیوطی و عبدالرحمان جامی شمرده‌اند و حتى از برخی جهات برتر از آن دو دانسته‌اند (خوانساری، مدرس، سرکیس، همانجاها).
ازهری در پایان عمر به سفر حج رفت و در بازگشت در محلی به نام برکة الحاج، نزدیک قاهره، از دنیا رفت (غزی، ١/ ١٨٨؛ ابن عماد، همانجا؛ ابن ایاس، ٣/ ٤٢٥).
ازهری در روزگار خود از نحویان بزرگ به شمار می‌رفت و در منابع از وی ستایش بسیار شده است. با اینهمه، او نیز همچون دیگر نحویان آن عصر که سخن تازه‌ای نداشتند، به شرح یا تلخیص آثار دیگری می‌پرداخت؛ از این‌رو کتابهای وی همه در شرح آثار نحویان دیگر چون ابن مالک و ابن هشام است. شیوۀ وی در شرح آثار نحویان و استناد به منابع نحوی مبتنی بر اختصار و ایجاز است، به گونه‌ای که این ایجاز خود گاه مخلّ معنی و مایۀ ابهام شده است. از این‌رو برخی از منتقدان، وی را شارحی ناموفق دانسته، و شروح او را سست و پرخلل شمرده‌اند (فروخ، همانجا). به علاوه، در شناخت او از لغت و ادب عرب نیز تردید کرده‌اند و مثلاً به شرح او بر قصیدۀ «برده» خرده‌هایی گرفته‌اند (همانجا).

آثار چاپی

١. الالغاز النحویة، که در قاهره (١٢٨١ق) چاپ سنگی شده است (بغدادی، ١/ ٣٤٤؛ سرکیس، همانجا).
٢. التصریح بمضمون التوضیح، یا التصریح فی شرح التوضیح، شرح مبسوطی است شامل ٣ هزار بیت بر کتاب اوضح المسالک الی الفیة ابن مالک از ابن هشام. مؤلف خود در مقدمۀ کتاب می گوید که ابن هشام را در خواب دید و ابهامات کتابش را با وی در میان گذاشت و او اجازۀ شرح کتاب خود را به وی داد (ص ١). ازهری تألیف این کتاب را در ٨٩٠ق یا به گفته‌ای، در ٨٩٦ق به پایان رسانده است (حاجی‌خلیفه، ١/ ١٥٤؛ خوانساری، ٣/ ٢٧٨-٢٧٩). این اثر نخستین‌بار در بولاق (١٢٨٦ق) به چاپ رسیده، و از آن پس بارها در بیروت، تهران و قاهره تجدید چاپ شده است. یاسین بن زین‌الدین علیمی حاشیه‌ای بر این شرح نوشته است (الیس، I/ ٨٤٦؛ واندیک، ٣٠٣).
٣. تمرین الطلاب فی صناعة الاعراب، مؤلف در این کتاب که در ٨٨٦ق تألیف شده (مدرس، همانجا؛ سرکیس، ٨١٢)، به غرایب و نوادر الفیه پرداخته، و همۀ ابیات آن را از جهت نحوی ترکیب کرده است. چاپهای بسیاری از این اثر در دست است: نخستین‌بار در مصر (١٢٥٢ق) منتشر شده، و از آن پس بارها در تونس (١٢٩٠ و ١٢٩٢ق) و قاهره (١٢٧٤، ١٣٠١ و ١٣٧٤ق و ١٩٦٠) به چاپ رسیده است.
٤. الحواشی الازهریة فی حل الفاظ المقدمة الجزریة، که شرحی بر مقدمۀ ابن جزری در تجوید است و در مصر (١٣٠٤ق) به چاپ رسیده است (حاجی‌خلیفه، ٢/ ١٨٠٠).
٥. الزبدة فی شرح قصیدة البردة. ازهری ابتدا در این کتاب به شرح مفصل قصیدۀ برده پرداخته، و سپس آن را مختصر کرده، و در ٩٠٣ق تألیف کتاب را به پایان رسانده است (همو، ٢/ ١٣٣٣). این اثر بارها در اسکندریه، بولاق و قاهره به چاپ رسیده است.
٦. شرح الآجرومیة، چنانکه از نامش برمی‌آید، شرحی است بر المقدمة الآجرومیة صنهاجی در نحو. بر این اثر حواشی فراوانی نوشته شده است (نک‌ : همو، ٢/ ١٧٩٦؛ فروخ، تاریخ...، ٦/ ٣٩٨؛ واندیک، ٣٠٤؛ GAL, II/ ٣٠٨-٣٠٩). این کتاب بارها در بولاق، قاهره و فاس چاپ شده است.
٧. شرح المقدمة الازهریة، در شرح المقدمة الازهریة فی علم العربیة که اثر خود مؤلف است (نک‌ : شم‌ ٨). این اثر در مصر (١٢٥٣، ١٢٨٧ و ١٣٠٧ق) به چاپ رسیده است.
٨. المقدمة الازهریة فی علم العربیة، شامل مباحث نحوی است و شروح متعددی بر آن نوشته شده است (نک‌ : فروخ، همان، ٦/ ٢٦٩؛ حاجی‌خلیفه، ٢/ ١٧٩٨؛ واندیک، ٣٠٨؛ GAL, S, II/ ٢٢-٢٣). این کتاب بارها (از جمله در سالهای ١٢٨٤، ١٣٠٧، ١٣٥١ و ١٣٥٨ق) در مصر به چاپ رسیده است.
٩. موصل الطلاب الی قواعد الاعراب، شرحی است بر کتاب الاعراب عن قواعد الاعراب اثر ابن هشام که بارها در استانبول (١٢٨٥ق)، قاهره (١٢٩٢، ١٢٩٩ و ١٣٢٥ق) و عمان (١٩٨٥م، به کوشش عبدالکریم مجاهد و سعید عبدالهادی با حاشیه‌ای از ابوبکر شنوانی) به چاپ رسیده است.

آثار خطی

١. اعراب الکافیة. نسخه‌هایی از آن در کتابخانۀ ظاهریه موجود است (ظاهریه، ٤٤-٤٦)، ٢. بلوغ الامل فی فن الزجل، ٣. تفسیر آیة فلا اقسم بمواقع النجوم، ٤. تقیید فی الحمد و الشکر، ٥. الثمار الیوانع فی الاصول، ٦. شرح العوامل المائة (دربارۀ نسخه‌هایی از این آثار، نک‌ : II/ ٢٣، GAL, S, I/ ٥٠٤).
کتابی نیز به نام القول السامی علی کلام ملاعبدالرحمان الجامی، در نحو به وی نسبت داده شده است (بغدادی، ١/ ٣٤٤).

مآخذ

ابن ایاس، محمد، بدائع الزهور فی وقائع الدهور، به کوشش محمد مصطفى، قاهره، ١٤٠٤ق/ ١٩٨٤م؛
ابن عماد، عبدالحی، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥١ق/ ١٩٣٢م؛
ازهری، خالد، التصریح فی شرح التوضیح، تهران، ١٢٧٩ق؛
بغدادی، هدیه؛
حاجی‌خلیفه، کشف؛
خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، به کوشش اسدالله اسماعیلیان، تهران، ١٣٩١ق/ ١٩٧١م؛
سخاوی، محمد، الضوء اللامع، بیروت، دارمکتبة الحیاة؛
سرکیس، یوسف، معجم المطبوعات العربیة، قاهره، ١٣٤٦ق/ ١٩٢٨م؛
ظاهریه، خطی (نحو)؛
غزی، محمد، الکواکب السائرة، به کوشش جبرائیل سلیمان جبور، بیروت، ١٣٦٥ق/ ١٩٤٥م؛
فروخ، عمر، تاریخ الادب العربی، بیروت، ١٤٠٥ق/ ١٩٨٤م؛
همو، معالم الادب العربی فی العصر الحدیث، بیروت، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٥م؛
مدرس، محمدعلی، ریحانة الادب، تبریز، ١٣٤٦ش؛
واندیک، ادوارد، اکتفاء القنوع، قاهره، ١٣١٤ق/ ١٨٩٦م؛
نیز:

Ellis, A. G., Catalogue of Arabic Books in the British Museum, London, ١٩٦٧;
GAL;
GAL, S.
عزت ملاابراهیمی