آداب المُتَعَلِّمین، كتابی در راهنمایی تعلیم و تربیت اسلامی، به زبان عربی از برهان‌الدین زُرنوجی حنفی (د ٥١٩ ق / ١١٢٥م). این كتاب دارای ١٤ فصل با این مطالب است: ١. حقیقت علم، ٢. نیت از آموزش علم، ٣. گزینش علم و استاد و شریك آموزش و ثبات بر آنها، ٤. بزرگ داشتن علم و اهل آن، ٥. جدیت و مداومت در آموزش و همت بر آن، ٦. آغاز سَبَق و مقدار و ترتیب آن، ٧. توكل، ٨. زمان تحصیل علم، ٩. شفقت و نصیحت، ١٠. استفاده از وقت، ١١. ورع، ١٢. آنچه موجب حفظ و آنچه موجب نسیان است، ١٣. آنچه موجب افزایش و كاهش روزی و عمر گردد، ١٤. اشعاری مربوط به مطالب كتاب.
در این كتاب از شاعران و دانشمندان اهل سنت بسیار یاد شده و اشعار و اندرزهایی از آنان به مناسبت آمده است. برخی از نسخه‌نویسان، نام و سخنان این دانشمندان را حذف كرده و یا دگرگون ساخته و تألیف كتاب را به خواجه نصیر‌الدین طوسی (٥٩٧-٦٧٢ ق / ١٢٠١-١٢٧٤م) نسبت داده‌اند. نسخه‌ای از این كتاب در حاشیۀ كتاب الهدایة (جزو جامع المقدمات) چاپ شده است. این نسخه، مانند بیشتر نسخه‌های مشابهِ منسوب به خواجه نصیر، تنها شامل ١٢ فصل است، یعنی فصول چهارم و چهاردهم را ندارد. از این كتاب نسخه‌های خطی فراوانی در كتابخانه‌های ایران (تهران، مشهد، قم، همدان)، پاكستان، مصر و جز آن موجود است.

مآخذ

آخوند همدان، فهرست خطی، صص ٢٨٦، ٤٠٦؛
آستان قدس، فهرست، ٦ / ٣٧١-٣٧٣؛
آقابزرگ، الذریعة، ١ / ١٥، ٢٦- ٢٨؛
آیت‌الله مرعشی، فهرست خطی، ٣ / ٣١٩، ٣٢٠؛
اهدایی مشكوة، فهرست خطی، ٦ / ٢١١٤، ٢١١٥؛
بروكلمان، ذیل، ١ / ٩٢٨؛
چهار كتابخانۀ مشهد، فهرست خطی، ص ٢٠٣؛
الخشاب، یحیى، «كتاب آداب المتعلمین» مجلةُ معهد المخطوطات العربیة، قاهره، ١٣٧٦ق، ٣(١) / ٢٦٧-٢٨٤؛
حسینی، احمد، دلیل المخطوطات العربیة، قم، علمیه، ١٣٩٧ق، ١ / ٢٦٥؛
دانش‌پژوه، محمدتقی، «مؤلف آداب المتعلمین» راهنمای كتاب، س ١٩، شم‌ ٤-٦ (تیر و شهریور ١٣٣٥ش)، صص ٤٢٧-٤٢٩؛
دانشكدۀ ادبیات، فهرست خطی، ٨ / ٨، ٩، ١٠؛
دانشكدۀ الٰهیات، فهرست خطی، ص ٤٤١؛
دانشكدۀ حقوق، فهرست خطی، صص ٢٢٩، ٢٣٠؛
دو كتابخانۀ مشهد، فهرست خطی، ص ٥٦٩؛
سپهسالار (سابق)، فهرست خطی، ٣ / ١٦، ١٧؛
سركیس، یوسف الیان، معجم المطبوعات العربیة، ١ / ٩٦٩؛
سید، ایمن فؤاد، فهرس مخطوطات دارالكتب، قاهره، دارالكتب، ١٣٨٠ق، ١ / ٤١٠؛
شورای ملی (سابق)، فهرست خطی، ٩ / ٥٢٨، ٥٢٩، ١٠ / ٢١٦؛
فیضیۀ قم، فهرست خطی، ٢ / ١٤٩، ١٧٧؛
كتابخانۀ مركزی و مركز اسناد، فهرست خطی، ١٦ / ٣٨٢؛
گنج‌بخش، فهرست خطی، ٢ / ٤٣٩، ٤٤٠؛
مشار، خانبابا، فهرست چاپی عربی، ص ٤؛
ملی تبریز، فهرست خطی، ١ / ٨، ٩، ١٠؛
منزوی، احمد، فهرست خطی، ٢ / ١٤٩١، ١٤٩٢؛
وزیری یزد، فهرست خطی، ٣ / ١٠٧٠، ٤ / ١١٨٣.

محمدعلی مولوی