اَحْمَدِ بْنِ مُحَمَّدِ حَیْمیِ کوکَبانی (١٠٧٣-١١٥١ق/ ١٦٦٣-١٧٣٨م)، خطیب، ادیب، شاعر و مورخ یمنی. وی در شهر شبام (در دامنۀ کوه کوکبان در یمن) زاده شد و به همین سبب در برخی منابع کوکبانی و گاه شبامی خوانده شده است (شوکانی، ١/ ١٠٣؛ صنعانی، یوسف، ١/ ١٧٣؛ بغدادی، هدیه، ١/ ١٧٢-١٧٣؛ صنعانی، محمد، ٢٥٢).
کتاب تقاریظ نشر العرف اثر محمد صنعانی تنها منبعی است که حاوی اندک اطلاعی از زندگانی وی است و آن هم به اندازه‌ای نیست که بتوان شرح حال روشنی از او به دست داد. نسب وی به نشوان بن سعید حمیری (د ٥٧٣ق/ ١١٧٧م)، یکی از دانشمندان معروف یمن می‌رسد (شرف‌الدین، ٤/ ٢٤٣؛ صنعانی، محمد، همانجا). احمد در زادگاه خویش در محضر پدر و علمای شبام و کوکبان پرورش یافت و به کار ادب و انشا و ترسل پرداخت (شرف‌الدین، همانجا). سپس به دربار امامان زیدی یمن راه یافت و پیش از آنکه منصور حسین بن متوکل به امامت برسد، در لشکرکشیهای وی «خطیب جهاد» بود وسپس خطیب شبام شد و تا زمان استیلای مهدی صاحب المواهب (د ١١٣٠ق) بر بخشهایی از یمن، همچنان این مقام را حفظ کرد (صنعانی، محمد، ٢٥٣). احمد در حدود سال ١١٤٠ق به صنعا کوچید و در آنجا از ١١٤٨ق به سبب بیماری عبدالقادر نزیلی به‌جای وی خطیب صنعا شد (همانجا). احمد از یاران خاص منصور حسین بن متوکل بود و در ایام حکومت وی در صنعا، تا زمان مرگ همچنان در مقام خطیبی باقی ماند (همو، ٢٥٣-٢٥٤، ٢٥٧؛ قس: بغدادی، همانجا). پس از مرگ احمد، محمد بن اسماعیل خطبه‌ای در بزرگداشت وی خواند که محمد صنعانی قطعه‌ای از آن را نقل کرده است (ص ٢٥٧- ٢٥٨).
احمد علاوه بر خطابه، در شعر نیز چیره‌دست بود و با شاعران و امیرانی چون ابراهیم بن زید جحاف حبوری، حسین بن عبدالقادر بن ناصر، یحیی بن حسن بن احمد حیمی مکاتباتی منظوم داشته است (همو، ٢٥٤-٢٥٦). ٣ دیوان به وی نسبت داده‌اند که کوچک‌ترین آنها به انواع جناس اختصاص دارد (همو، ٢٥٤؛ بغدادی، ایضاح، ١/ ٥٠٠).

آثـار چاپی

١. حدائق النمام فی الکلام علی ما یتعلق بالحمام. این اثر به کوشش عبدالله محمد حبشی در صنعا و بیروت (١٩٨٦م) به چاپ رسیده است. ٢. سیرة الحبشة. این اثر به کوشش مراد کامل در قاهره (١٩٧٢م) به چاپ رسیده است. ٣. عطر نسیم الصبا، در ادب. این اثر به‌کوشش احمد مطاع در صنعا (١٣٦١ق) به چاپ رسیده است.

آثـار خطی

١. تحقیق من عرف بالرحلة الی بلاد الشرف، نسخه‌ای از آن در موزۀ بریتانیا موجود است (حبشی، ٩٥؛ زرکلی، ١/ ٢٤٢). ٢. طیب السمر فی اوقات السحر، به نثر مسجع. وی در این کتاب به شرح احوال بزرگان یمن پرداخته است. هرچند این کتاب از بهترین تألیفات وی در تاریخ به‌شمار می‌آید، اما به سبب متصنع بودن، استفاده از آن دشوار است. این کتاب که در ٢٤ صفر ١١٤٣ در صنعا به پایان رسیده، در ٢ جلد و ٤ جزء نوشته شده است: در محاسن کوکبان، در ذکر بزرگان صنعا، در ذکر بزرگان شبام، و در ذکر بزرگان کوکبان تا صعده. نسخه‌های متعددی از این کتاب در دست است (صنعانی، محمد، ٢٥٢؛ فهرس...، ٧/ ١٨٢؛ سید، ٢٦٧؛ زرکلی، همانجا). ٣. نجوم اللیل الطالعة علی غرر الخیل. نسخه‌ای از آن دردانشگاه ریاض موجود است (همانجا). ٤. الوشی المرقوم علی الدر المنظوم، در ادب. این کتاب شرح رسالۀ الواثق بالله مطهر بن محمد بن مطهر است و به سبک شرح لامیة العجم صفدی نوشته شده است (شرف‌الدین، ٤/ ٢٤٣؛ کحاله، ٢/ ٨٩-٩٠).

آثـار منسوب

١. الاصداف المشحونة باللآلی المکنونة، در شرح قصیدۀ محمد بن عبدالله بن امام شرف‌الدین (صنعانی، یوسف، ١/ ١٦٧؛ شوکانی، ١/ ١٠٣). ٢. عراض اقراط الذهب فی المفاخرة بین الروضة و بئر العزب (حبشی، ٢١٨؛ صنعانی، محمد، ٢٥٣). ٣. شرحی بر رسالۀ عبدالله بن علی موسوم به الروض المطلول که به سبک رسالۀ ابن زیدون نوشته شده است (همانجا). ٤. شرحی بر قصیدۀ مولا محمد بن حسین بن عبدالقادر (همو، ٢٥٢).

مآخذ

بغدادی، ایضاح؛
همو، هدیه؛
حبشی، عبدالله، مراجع تاریخ الیمن، دمشق، ١٩٧٢م؛
زرکلی، اعلام؛
سید، ایمن فؤاد، مصادر تاریخ الیمن فی العصر الاسلامی، قاهره، ١٩٧٤م؛
شرف‌الدین، احمدحسین، تاریخ الیمن الثقافی، مطبعة کیلانی الصغیر، ١٣٨٧ق/ ١٩٦٧م؛
شوکانی، محمد، البدر الطالع، بیروت، ١٣٤٨ق؛
صنعانی، محمد، تقاریط نشرالعرف لنبلاء الیمن، صنعا، مرکز الدراسات والبحوث؛
صنعانی، یوسف، نسمة السحر، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز؛
فهرس بالکتب العربیة التی وردت علی الدار من سنة ١٩٢٩-١٩٣٥، قاهره، ١٣٥٧ق/ ١٩٣٨م؛
کحاله، عمررضا، معجم المؤلفین، بیروت، ١٩٥٧م.

رضوان مسّاح