بَلَوی‌، ابو عامر محمد بن‌ احمد (د ٥٥٩ق‌ / ١١٦٤م‌)، ادیب‌، شاعر، مورخ‌ و کاتب‌ اندلسی‌. اجداد وی‌ اهل‌ شهر سالم‌ (در شمال‌ اندلس‌) بودند و خود در طرطوشه‌ زاده‌ شد، به‌همین‌ سبب‌، منابع‌ از او به‌ سالمی‌ طرطوشی‌ (نسبت‌ طرطوسی‌ در بعضی‌ منابع‌ نادرست‌ است‌) یاد کرده‌اند (ضبی‌، ٤٣؛ ذهبی‌، ٢٨٨؛ صفدی‌، ٢ / ١١١؛ سخاوی‌، ١٢٣). وی‌ بیشتر عمر خود را در مرسیه‌ گذراند و در اشبیلیه‌ وفات‌ یافت‌ (ذهبی‌، صفدی‌، همانجاها؛ مقری‌، ٢ / ٨٩؛ زرکلی‌، ٥ / ٣١٨). عبدالمنعم‌ ابن‌ فرس‌ او را در مرسیه‌ دیده‌، و از او روایت‌ کرده‌ است‌. ابوالقاسم‌ ابن‌ بَرّاق‌ نیز به‌ روایت‌ از وی‌ پرداخته‌، و با او مکاتباتی‌ داشته‌ است‌ (ذهبی‌، همانجا؛ ابن‌ قاضی‌ شهبه‌، ٣٩؛ شکیب‌ ارسلان‌، ٣ / ٢٦).
بلوی‌ در پایان‌ دورۀ مرابطون‌ و آغاز حکومت‌ موحدون‌ می‌زیست‌ و کاتب‌ ابن‌ مردنیش‌ (ه‌ م‌) بود. او در یک‌ قطعۀ ٤بیتی‌ که‌ به‌ «الشرق‌» شهرت‌ یافته‌، مجلس‌ باده‌ نوشی‌ امیر و معشوق‌ او را وصف‌ کرد و از او پاداش‌ گرفت‌ (ابن‌ خطیب‌، ٢ / ١٢٣؛ شکیب‌ ارسلان‌، ٣ / ٢٦، ٤٧٩). افزون‌ بر این‌، از مجموعۀ اشعار او ظاهراً تنها ٦ بیت‌ باقی‌ مانده‌ است‌ (مقری‌، ٣ / ٢٨٨).
اگرچه‌ به‌ بلوی‌ حدود ١٩ کتاب‌ نسبت‌ داده‌اند، ولی‌ جز انموذج‌ العلوم‌ وی‌، هیچ‌ کدام‌ بر جای‌ نمانده‌ است‌. ظاهراً این‌ آثار در زمان‌ خود مؤلف‌ مورد توجه‌ بوده‌ است‌ و نویسندگان‌ بعدی‌ به‌ برخی‌ از آنها همچون‌ کتاب‌ تاریخ‌ وی‌ استناد کرده‌اند (مثلاً ابن‌ ابار، ٨٢، ٩٠، ٩٢، ١٩١). در نفح‌ الطیب‌ مقری‌ هم‌ از کتاب‌ تاریخ‌ و دررالقلائد و غرر الفوائد وی‌ بارها یاد شده‌ است‌ (مثلاً نک‌ : ١ / ١٢٦، ٤ / ٢٨٦).
انموذج‌ العلوم‌ بلوی‌ کتابی‌ است‌ دائرةالمعارف‌ گونه‌ که‌ در آن‌ به‌ وصف‌ و تعریف‌ ٢٤ علم‌ مانند علم‌ اللغة، نحو، صرف‌، وضع‌، اسناد، فرائض‌ و طب‌، پرداخته‌ است‌. نسخه‌ای‌ مورخ‌ ١١٧٧ق‌، از این‌ کتاب‌ در مدرسۀ مسعودیۀ دیار بکر موجود است‌ (فلوگل‌، I / ١٠؛ نیز نک‌ : هوتسما، ٥٦؛ حتی‌، .(٥٣٥
این‌ آثار نیز به‌ بلوی‌ نسبت‌ داده‌ شده‌، اما تا کنون‌ نسخه‌ای‌ از آنها به‌ دست‌ نیامده‌ است‌: الازهار فی‌ اختلاف‌ اللیل‌ و النهار؛ الاسرار فی‌التجارب‌ و الاخبار؛ الاعتذار فی‌ القصص‌ و الاخبار علی‌ نهایة التقریب‌ و الاختصار؛ بستان‌ الانفس‌ فی‌ نظم‌ اعیان‌ الاندلس‌؛ تذکرة الازمان‌ و تبصرة الاذهان‌؛ حلیة الکاتب‌ و بغیة الطالب‌ فی‌ الامثال‌ السائرة و الاشعار النادرة؛ حلیة اللسان‌ و بغیة الانسان‌، در اوصاف‌ و تشبیهات‌ و اشعار مشهور؛ درر القلائد و غررالفوائد، در اخبار اندلس‌؛ سراج‌ الاسلام‌؛ السلک‌ المنظوم‌ و المسک‌ المختوم‌؛ الشفاء فی‌ طب‌ الادواء؛ طبقات‌ الشعراء الاعلام‌ فی‌ الجاهلیة و الاسلام‌؛ العبارة؛ عبرة العبر و عجائب‌ القدر؛ الفتنة الکائنة علی‌ اللمتونین‌؛ المنتخب‌ من‌ لغات‌ العرب‌؛ منهاج‌ الاسلام‌ من‌ مجرد کلام‌ النبی‌ (ص‌) (نک‌ : ضبی‌، سخاوی‌، همانجاها؛ حاجی‌ خلیفه‌، ٢/١٠٥٥، ١٤٠٤؛ عنان‌، ١/٤٥٠؛ قس‌: دندش‌، ٤٤٠-٤٤١، که‌ از کتابهای‌ مورد اشارۀ وی‌، ١٤ تای‌ آنها در هیچ‌ منبع‌ دیگری‌ دیده‌ نمی‌شود).

مآخذ

ابن‌ ابار، محمد، الحلة السیراء، به‌ کوشش‌ حسین‌ مونس‌، قاهره‌، ١٩٦٣م‌؛
ابن‌ خطیب‌، محمد، الاحاطة، به‌ کوشش‌ محمد عبدالله‌ عنان‌، قاهره‌، ١٣٩٤ق‌ / ١٩٧٤م‌؛
ابن‌قاضی‌ شبهه‌، ابوبکر، طبقات‌ النحاة و اللغویین‌، به‌ کوشش‌ محسن‌ غیاض‌، نجف‌، ١٩٧٤م‌؛
حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌؛
دندش‌، عصمت‌ عبداللطیف‌، الاندلس‌ فی‌ نهایة المرابطین‌ و مستهل‌ الموحدین‌، بیروت‌، ١٤٠٨ق‌ / ١٩٨٨م‌؛
ذهبی‌، محمد، تاریخ‌ الاسلام‌، حوادث‌ سالهای‌ ٥٥١-٥٦٠ق‌، به‌ کوشش‌ عمر عبدالسلام‌ تدمری‌، بیروت‌، ١٤١٥ق‌ / ١٩٩٥م‌؛
زرکلی‌، اعلام‌؛
سخاوی‌، محمد، الاعلان‌ بالتوبیخ‌ لمن‌ ذم‌ التاریخ‌، بیروت‌، ١٤٠٣ق‌ / ١٩٨٣م‌؛
شکیب‌ ارسلان‌، الحلل‌ السندسیة، بیروت‌، ١٣٥٨ق‌ / ١٩٣٩م‌؛
صفدی‌، خلیل‌، الوافی‌ بالوفیات‌، به‌ کوشش‌ س‌. ددرینگ‌، ویسبادن‌، ١٤٠١ق‌ / ١٩٨١م‌؛
ضبی‌، احمد، بغیة الملتمس‌، به‌ کوشش‌ ف‌. کودرا، مادرید، ١٨٨٤م‌؛
عنان‌، محمد عبدالله‌، دولة الاسلام‌ فی‌ الاندلس‌، قاهره‌، ١٤١١ق‌ / ١٩٩٠م‌؛
مقری‌، احمد، نفح‌الطیب‌، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، ١٤٠٨ق‌ / ١٩٨٨م‌؛
نیز:

Flügel, G., Arabischen, persischen, und türkischen Handschriften, Wien, ١٨٦٥;
Hitti, Ph. K. et al., Descriptive Catalog of the Garrett Collection of Arabic Manuscripts, Princeton, ١٩٣٨;
Houtsma, M. Th., Catalogue d'une collection de manuscrits arabes et turcs, Leiden, ١٨٨٦.

رضوان مساح