حائِری، ابوالفتح نصرالله بن حسین موسوی فائزی، ملقب به عزالدین (یا صفی‌الدین)، ادیب، شاعر، خطیب، محدث و مورخ امامی سدۀ ١٢ق / ١٨م.
وی در ١١٠٩ق / ١٦٩٧م در کربلا متولد شد. با وجود شخصیت برجستۀ حائری تاریخ وفات او با اختلاف بسیار میان سالهای ١١٥٦ تا ١١٦٨ق ذکر شده است؛ البته بر اساس تاریخ انعقاد جلسۀ مناظره و اعزام وی به قسطنطنیه (نک‌ : ادامۀ مقاله) می‌توان احتمال داد که سال ١١٥٦ یا ١١٥٨ق به حقیقت نزدیک‌تر باشد (نک‌ : آقابزرگ، الذریعة، ٩(٤) / ١١٩٤؛ امین، ١٠ / ٢٠٠؛ سمامی، ٨٦، حاشیۀ ١). حائری منسوب است به حائر حسینی (= کربلا، حائر به بارگاه امام حسین(ع) گفته می‌شود) و خاستگاه لقب او فائزی، عشیرۀ وی، آل فائز است. برخی منابع کنیۀ وی را ابن قطه گفته‌اند.
حائری در کربلا در روضۀ حسینی تدریس می‌کرد و به مدرس شهرت یافت. وی نزد چهره‌های علمی کربلا و نجف، دانشمندان شیعه و سنی و نیز دولتمردان بغداد از احترام ویژه‌ای برخوردار بود (حرزالدین، محمد، ٣ / ١٨٨-١٨٩؛ امین، ١٠ / ٢١٣-٢١٤؛ جزایری، ٨٣؛ روضاتی، ١ / ١٦٤). او نزد استادان بسیاری (نک‌ : جزایری، ٨٦-٩٧) چون شیخ ابوالحسن شریف (د ١١٣٨ق / ١٧٢٦م) صاحب ضیاءالعالمین فی الامامة، شیخ محمدباقر نیشابوری مکی و شیخ احمد بن اسماعیل جزایری (د ١١٥١ق / ١٧٣٨م) شاگردی کرد و اجازۀ نقل روایت دریافت نمود (حرزالدین، محمد، ٣ / ٢٠١-٢٠٢؛ آقابزرگ، طبقات ... ، ٧٧٨؛ امینی، ٢١٨)؛ وی طرق مختلف روایی خود را در کتاب سلاسل الذهب گردآورد (امین، ١٠ / ٢١٤).
حائری بارها به ایران سفر کرد و در قم به تدریس پرداخت و شاگردان زیادی در مجلس درس او حاضر می‌شدند. وی علاقۀ وافری به گردآوری کتاب داشت و براساس گفتۀ خود، بالغ بر ٠٠٠‘١ جلد کتاب را یکجا و با بهایی اندک در اصفهان خریداری کرد. جزایری (ص ٨٣-٨٤) گفته است مجموعۀ کتابهای او را نزد شخص دیگری ندیده است. حائری سپس به مشهد رفت، اما در پی مناظره‌ای که با مولا رفیع‌الدین گیلانی (د ح ١١٦٠ق- ١٧٤٧م) ــ یکی از دانشمندان اهل تسنن ــ داشت به وطن بازگشت (همو، ٨٤-٨٥؛ آقابزرگ، همان، ٧٧٥-٧٧٦).
نـادرشاه در زمـان حکومت سلطـان محمودخـان عثمانی (حک‌ ١١٤٣- ١١٦٨ق / ١٧٣٠-١٧٥٥م) بغداد را محاصره کرد. احمد بن حسن پاشا والی بغداد که مردی با تدبیر بود، عبدالله سویدی را برای مذاکره جهت حل اختلاف مذهبی و برقراری صلح نزد نادر فرستاد؛ نادرشاه هم که همیشه در پی برقراری آرامش در ممالک خود بود، در ١١٥٦ق / ١٧٤٣م دانشمندانی از هر دو فرقه را برای مناظره در مرقد امیرالمؤمنین(ع) (قس: قدوسی، ٣١٢) گردآورد. در این مناظره که سید نصرالله به استدلال و احتجاج پرداخت (قس: امین، ١٠ / ٢٠٠)، مذهب شیعۀ جعفری به عنوان پنجمین فرقۀ مذهبی مسلمانان پذیرفته، و مقرر شد محرابی برای اقامۀ نماز در مکۀ مکرمه به شیعیان اختصاص یابد (برای اطلاع از مفاد این قرارداد، نک‌ : استرابادی، ٣٩٠-٣٩١). این وثیقه نامه به زبان فارسی نگارش یافت و در کتابخانۀ آستانۀ مقدس امیرالمؤمنین(ع) قرار داده شد. پس از اتمام جلسه، نماز جمعه به امامت حائری در جامع کوفه اقامه گردید (حرزالدین، محمد، ٣ / ١٨٩-١٩٦؛ امین، همانجا؛ آقابزرگ، همان، ٧٦؛ قدوسی، ٣١١-٣١٢، ٣٢٧- ٣٢٨).
گفته شده است که نادرشاه در این جلسه تنها به حضور نصرالله حائری و ملاباشی مفتی دارالسلطنه به عنوان نمایندگان دانشمندان امامیه بسنده، و علما را وادار به امضای گزارش کرد (حرزالدین، محمدحسین، ٣ / ١٩٤؛ آقابزرگ، همانجا). پس از آن نادرشاه، حائری را که مورد توجه او بود، مأمور نمود تا با اهدای هدایا به شریف مکه ــ مسعود بن سعید ــ این موضوع را به اطلاع وی برساند، اما اهالی مکه ممانعت کردند و در صدد قتل وی برآمدند، که البته موفق نشدند (جزایری، ٨٥؛ امین، همانجا). در پی آن به درخواست سلطان ترک به منظور انجام مناظره با دانشمندان اهل سنت، یا جهت پاره‌ای امور دولتی از سوی نادرشاه روانۀ قسطنطنیه شد، اما در پی ماجرایی که منابع در چگونگی آن اتفاق نظر ندارند، به قتل رسید و همان‌جا به خاک سپرده شد (جزایری، همانجا؛ حرزالدین، محمدحسین، ٣ / ١٩٠، حاشیۀ ٢، به نقل از نسخۀ خطی الغدیر).
حائری دارای دیوانی مشتمل بر قصاید و مقطعات است که توسط شاگردش حسین بن میرعبدالرشید رضوی حائری (د ١١٧٠ق / ١٧٥٧م) گردآوری شد. از اشعار او می‌توان به قصیدۀ رائیه‌ای اشاره کرد که پس از طلاکاری گنبد و گلدسته‌های مرقد امیرالمؤمنین(ع) به دستور نادرشاه، در ١١٥٥ق / ١٧٤٢م سروده شد. ٥٨ بیت از این قصیده به ستایش حضرت علی(ع) و توصیف بارگاه وی اختصاص دارد. احمد نحوی (د ١١٨٧ق / ١٧٧٣م) شاگرد حائری، این قصیده را تخمیس کرد که نسخۀ خطی آن در کتابخانۀ موزۀ عراق (شم‌ ١١٥٠٣ / ١) موجود است (حرزالدین، محمد، ٣ / ١٩٦- ١٩٩؛ نقشبندی، ٩٦). حائری اشعاری را در ستایش حسین بن علی(ع) سرود که بر ورودیهای حرم مطهر جای گرفت (امین، ١٠ / ٢١٦). از دیگر سروده‌های او تخمیس قصیدۀ فرزدق و تضمین ابیاتی از دعبل خزاعی و ابونواس در ستایش اهل بیت(ع) است. مکاتبات ادیبانۀ وی با شاعران در دیوانش منعکس است (همو، ١٠ / ٢١٦، ٢١٧؛ حرزالدین، محمد، ٣ / ١٩٩-٢٠٠؛ امینی، ٢٢٠؛ صدر، ٣٩٣).
او به تأویل و تفسیر خواب هم اهمیت می‌داد و در صدد کشف وجوه راجح آنها بود (جزایری، همانجا).

آثـار

الف ـ چاپی

دیوان، که در ١٣٧٣ق / ١٩٥٤م توسط میرزا عباس کرمانی در نجف و در قطع وزیری به چاپ رسید. رضوی حائری دیوان او را در ٣ بخش مرتب نمود: بخش نخست را به اشعاری که مورد توجه شاعر قرار داشت و برای همگان سروده بود، اختصاص داد؛ بخش دوم را اشعاری تشکیل می‌داد که همگان تاب شنیدن آنها را نداشتند؛ و بخش سوم شامل اشعاری بود که شاعر بدانها اهمیت چندانی نمی‌داد، اما گردآورنده به تدوین آنها همت گماشت (طعمه، ٢٥٧؛ آقابزرگ، الذریعة، ٩(٤) / ١١٩٥).

ب ـ خطی

١. ١. سلاسل الذهب المربوطة بقنادیل العصمة الشامخة الرتب، که از آن با عنوان اجازات یا رجال نیز یاد کرده‌اند. این کتاب شامل بیست و چند اجازه از مشایخ مؤلف در فاصلۀ سالهای ١١٢٥-١١٥٥ق و طرق روایی فراوان است که طبقات مشایخ او و شرح احوال آنان را بیان می‌کند. آقابزرگ خود نسخه‌ای از آن را در کتابخانۀ محمدباقر الحجة در کربـلا دیده است (نک‌ : مصفی ... ، ٤٨٣، طبقات، ٧٧٨؛ جزایری، همانجا؛ روضاتی، ١ / ١٦٥). ٢. الروضات الزاهرات فی المعجزات بعد الوفاة، که جزایری نسخه‌ای از آن را به دست آورد (نک‌ : جزایری، همانجا؛ شفیع، ٥ / ٣٧٦). ٣. آداب تلاوة قرآن. نسخۀ خطی این اثر به شمارۀ ٣ از مجموعۀ ٧ ١٣‘١٠ در کتابخانۀ غرب مدرسۀ آخوند همدان موجود است (اسحاق، ٣ / ١٧٣؛ بکایی، ١ / ٥؛ حلو، ١). ٤. ارجوزه‌ای با عنوان النفحة القدسیة فی مدح خبر البریة، که در کتابخانۀ سماوی موجود است (آقابزرگ، الذریعة، ٢٤ / ٢٥٦).

ج ـ منسوب

رسالة فی تحریم التتن (جزایری، ٨٥).

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة؛ همو، طبقات اعلام الشیعة، بخش الکواکب المنتشرة (قرن ١٢ق)، به کوشش علینقی منزوی، تهران، ١٣٧٣ش؛ همو، مصفی المقال، به کوشش احمد منزوی، تهران، ٧ ١٣٣ش / ١٩٥٩م؛ استرابادی، محمد مهدی، جهانگشای نادری، به کوشش عبدالله انوار، تهران، ١٣٤١ش؛ اسحاق، علی شواخ، معجم مصنفات القرآن الکریم، ریاض، ١٤٠٤ق / ١٩٨٤م؛ امین، محسن، اعیان الشیعة، به کوشش حسن امین، بیروت، ١٤٠٦ق / ١٩٨٦م؛ امینی نجفی، عبدالحسین، شهداء الفضیلة، نجف، ١٣٥٥ق / ١٩٣٦م؛ بکایی، محمدحسن، کتابنامۀ بزرگ قرآن کریم، تهران، ١٣٧٤ش؛ جزایری، عبدالله، الاجازة الکبیرة، به کوشش محمد سمامی، قم، ١٤٠٩ق؛ حرزالدین، محمد، معارف الرجال، به کوشش محمدحسین حرزالدین، قم، ١٤٠٥ق؛ حرزالدین، محمدحسین، حاشیه بر معارف الرجال (نک‌ : هم‌ ، حرزالدین، محمد)؛ حلو، عامر، معجم الدراسات القرآنیة عند الشیعة الامامیة، بیروت، ١٤١١ق / ١٩٩١م؛ روضاتی، محمد علی، جـامع الانساب، اصفهان، ١٣٣٥ش / ١٣٧٦ق؛ سمـامی، محمد، حاشیه بر الاجازة الکبیرة (نک‌ : هم‌ ، جزایری)؛ شفیع، علی، مرآة الکتب، بـه کوشش محمدعلی حائری، قم، ١٣٨٠ش / ١٤٢٢ق؛ صدر، حسن، تکملة امل الآمل، به کوشش احمد حسینی، قم، ١٤٠٦ق؛ طعمه، سلمان هادی، تراث کربلا، بیروت، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛ قدوسی، محمدحسین، نادرنامه، انجمن آثار ملی خراسان، مشهد، ١٣٣٩ش؛ نقشبندی، اسامه ناصر، مخطوطات الادب فی المتحف العراقی، کویت، ١٤٠٦ق / ١٩٨٥م.

نوشین صاحب