بُخاری، ابوالمعالی علاءالدین محمد بن عبدالباقی (د اواخر سدۀ ١٠ق/ ١٦م)، خطیب مدینه و نویسندۀ کتابی در فضایل حبشیان. همۀ اطلاعات ما دربارۀآ زندگی این دانشمند، به آگاهیهای که حاجی خلیفه داده، منحصر است. به گفتل وی، بخاری خطیب مدینه، و مردی فاضل بود؛ در ٩٩١ق کتابی به نام الطراز المنقوش فی محاسن الحبوش نگاشت و به شریف مکۀ مکرمه تقدیم کرد. این کتاب به تقلید از دو اثر سیوطی به نامهای رفع شأن الحبشان و ازهار العروش تألیف شده است (٢/ ١١٠٩؛ نیز ‌ﻧﻜ : بغدادی، ٢/ ٢٥٦؛ قس، زرکلی، ٦/ ١٨٤، که تاریخ تألیف کتاب را ٩٩٣ق آورده است).
الطراز المنقوش که گویا نزهة الناظر و سلوة الخاطر (زرکلی، همانجا) و عقدالفرائد فیما نظم الفوائد (کحاله، ١٠/ ١٢٣) نیز خوانده می‌شد، بنا به فهرستی که در مقدمۀ آن آمده است، اساساً در فضیلت حبشیان، و شامل ٤باب است: باب اول دربارۀ حبشیان پیش از اسلام و سبب سیاهی پوستشان، در ٣فصل: ١. احادیثی که بر فضل آنان دلالت دارد، ٢. حبشیان در قرآن، ٣. شادمانی حبشیان در مسجدالنبی؛ باب دوم دربارۀ نجاشی، در ٤ فصل: ١. دربارۀ نام و فضایل او، ٢. هجرت مسلمانان به حبشه، ٣. ام‌حبیبه و همسری با حضرت پیامبر(ص)، ٤. هدایای که میان حضرت پیامبر(ص) و نجاشی رد و بدل شد، وفات نجاشی؛ باب سوم دربارۀ صحابۀ حبشی‌نژاد در ٤ فصل: ١. بردگان حبشی پیامبر (ص)، ٢. زنان صحابی حبشی، ٣. حبشیانی که بردۀ صحابه بودند، ٤. پیوند با قریشیان یا حبشیهای دو رگه؛ باب چهارم دربارۀ اهل ادب در ٤ فصل (فلوگل، ٦٩٩-٦٩٨).
پیداست که نگارش کتاب دربارۀ حبشیان، سنتی دیرپا بوده است، چنانکه فلوگل به ٣ نویسنده که در این باب آثاری داشته‌اند، اشاره کرده است: ١. ابوبکر ابن مرزبان، ٢. عبدالرحمان ابن‌جوزی، ٣. عبدالنافع مدنی (ص ٦٩٨). افزون بر این، چنانکه گفته شد، بخاری هم کتاب خود را بر اساس دو اثر دیگر از سیوطی نگاشته بوده است.
الطراز المنقوش را وایس وایلر در ١٩٢٤م به آلمانی برگرداند. بطرس ایلیا نیز در ١٩٧٨م این کتاب را تصحیح کرد و به عنوان رسالۀ دکتری خود در بیروت به چاپ رساند. دو خلاصه نیز از آن موجود است: یکی در کتابخانۀ بادلیان، و دیگری آن است که نورالدین حلبی (د ١٠٤٤ق) تدارک دیده، و در قاهره (١٣٠٧ق) به چاپ رسیده است (EI٢;
GAL, S, II/ ٥١٩).
از الطراز المنقوش نسخه‌های خطی متعددی در دست است: بروکلمان ٧ نسخه را معرفی کرده است (GAL, S، همانجا). افون بر آنها، نسخه‌هایی در بغداد (جبوری، ٤/ ١٩٨-١٩٩)، دانشگاه آمریکایی بیروت (خوری، ٤٤٦)، دانشگاه پرینستون (حتی، ١٩٩) و نسخه‌هایی در ترکیه (ششن، ٢٥٥)، گوتا (پرچ، ﺷﻤ ١٦٩٤) و برلین (آلوارت، ﺷﻤ ٦١١٨؛ نیز ‌ﻧﻜ : GAL, II/ ٥٠٤) نیز یافت می‌شود.

مآخذ

بغدادی، هدیه؛
جبوری، عبدالله، فهرس المخطوطات العربیة فی مکتبة الاوقاف العامة فی بغداد، بغداد، ١٩٧٤م؛
حاجی خلیفه، کشف؛
خوری، یوسف، المخطوطات العربیة الموجودة فی مکتبة الجامعة الامیرکیة فی بیروت، بیروت، ١٩٨٥م؛
زرکلی، اعلام؛
ششن، رمضان، مختارات من المخطوطات العربیة النادرة فی مکتبات ترکیا، استانبول، ١٩٩٧م؛
کحاله، عمر رضا، معجم‌المؤلفین، بیروت، ١٣٧٦ق/ ١٩٧٥م؛
نیز:

Ahlwardt;
EI٢;
Flügel, G., «Einige geographische und ethnographische Handschriften der refaîja… », ZDMG, ١٨٦٢, vol. XVI;
GAL;
GAL, S;
Hiti, Ph. K. et., al., Descriptive Catalog of the Garrett Collection of Arabic Manuscripts, Princeton, ١٩٣٨;
Pertsch.
آذرتاش آذرنوش