دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٩٣ - بطلیوسی
بطلیوسی
نویسنده (ها) :
عزت ملا ابراهیمی
آخرین بروز رسانی :
پنج شنبه ٢٩ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
بَطَلْیوسی، ابومحمد عبدالله بن محمد بن سید (٤٤٤- ١٥ رجب ٥٢١ق / ١٠٥٢-٢٧ ژوئیۀ ١١٢٧م)، نحوی، ادیب، لغوی، شاعر و فیلسوف اندلسی. نیاكان وی از شِلْب به بطلیوس (ه م) كوچیدند و ابومحمد در آنجا دیده به جهان گشود و همانجا رشد یافت (ابن بسام، ٢(٣) / ٨٩١؛ ابن خلكان، ٣ / ٩٨). وی را به سبب انتساب به جدش، ابن سید نیز خواندهاند (نک : یافعی، ٣ / ٢٢٨).
بطلیوسی در ایام جوانی تجارت پیشه ساخت، اما دیری نپایید كه راه تحصیل و دانشاندوزی در پیش گرفت (یاقوت، ٤ / ١٥٢٨-١٥٢٩)؛ بدینمنظور، نخست نزد برادر خود، ابوالحسن علی (د ٤٨٨ق / ١٠٩٥م) علوم مقدماتی را آموخت. آنگاه رهسپار المریه و سپس قرطبه شد كه در آن ایام كانون علمی و ادبی غرب جهان اسلام به شمار میرفت. او در این دوران از محضر مشاهیری چون ابوالفضل بغدادی، ابوسعید وراق، عبدالدائم قیروانی و ابوعلی غسانی مقدمات دانشهایی همچون لغت، شعر و حدیث را فرا گرفت و رفته رفته بر بیشتر علوم زمان از جمله عروض، فقه، فلسفه، منطق و علم هیأت تسلط یافت (ابن بشكوال، ٢٨٢؛ ابن فرحون، ١ / ٤٤١؛ عبدالمجید، «ه ـ و»؛ امام، ٥-٧).
بطلیوسی به مدد فضل و كمال خود مقرب امرا و كارگزاران ملوكالطوایف اندلس گشت و به دربار آنان راه یافت. او چندی در طلیطله در كنف حمایت ابن ذیالنون زیست. آنگاه از الطاف ابن رزین امیرسهله، بهرهمند شد و دبیر دربار او گردید، اما پس از چندی میان آن دو به هم خورد و به زندانی شدن بطلیوسی در شنتمریه انجامید. سرانجام وی از زندان گریخت و با سرودن قصیدهای ستایشآمیز به دربار المستعین بالله ابن هود در سرقسطه پناه برد (فتح، ٢٢١-٢٢٢؛ ابن بسام، ٢(٣) / ٨٩٤ - ٨٩٥؛ دایه، ١١؛ عبدالمجید، «ز ح»).
بطلیوسی پس از سقوط ملوك الطوایف، گویا بر اثر اوضاع آشفتهای كه در پی تاخت و تازهای مسیحیان از یك سو و به قدرت رسیدن مرابطون از سوی دیگر بر آن دیار حاكم شده بود، از خدمت به امرا و سلاطین روی برتافت (ناصیر، ١٢-١٣) و از آن پس در بلنسیه سكنا گزید و تا پایان عمر در همانجا زیست و به تألیف، تصنیف و تربیت دانشپژوهان همت گماشت. در میان شاگردان برجستۀ وی میتوان به قاضی عیاض (ص ١٥٨-١٥٩) و ابناقلیشی (مقری، ٢ / ٥٩٩) اشاره كرد. بطلیوسی با بیشتر مشاهیر علم و ادب روزگار خود دوستی و مجالست داشت و مكاتباتی میان آنان رد و بدل میشد (نک : فتح، ٢٢٥- ٢٢٧؛ ابن بسام، ٢(٣) / ٦٢٠).
بطلیوسی را به فضل و دانش، خاصه در نحو و لغت بسیار ستودهاند (مثلاً فتح، ٢٢١؛ ابن بسام، ٢(٣) / ٨٩١؛ ابن بشكوال، همانجا؛ ابن خیر، ٢٠٤، ٢٥٨، جم ) و به شیوۀ اندلسیان او را «استاد» لقب دادهاند (ابن عطیه، ١٤١). برخی، او را از جمله فقیهان و دانشمندان مالكی مذهب نیز شماردهاند (مخلوف، ١٣٠).
بطلیوسی شعر نیز میسرود و گزیدههایی از اشعار او را به طور پراكنده در منابع مختلف میتوان یافت (نک : عمادالدین، ٣ / ٤٧٨-٤٨٤؛ ابن شاكر، ١٢ / ١٩١-١٩٣؛ صفدی، ١٧ / ٥٦٩-٥٧١؛ مقری، ١ / ٦٤٤، ٦٤٥، جم ). وی در سخنوری به سبك ابوالعلاء معری و متنبی دلبستگی تام داشت، چندان كه برخی از تشبیهات و تركیبات آنان را در اشعار خود تكرار كرده است. او در اكثر موضوعات شعری از مدح، وصف و رثا گرفته، تا غزل و زهد شعر سروده است (ابن بسام، ٢(٣) / ٨٩٢-٨٩٣؛ ناصیر، ٢٦؛ عبدالمجید، «ث»).
آثـار
از بطلیوسی تألیفاتی چند در نحو، لغت، فلسفه و ادب برجای مانده كه بدین قرارند:
الف ـ چاپی
«الاسم و المسمى»، كه به كوشش احمد فاروق در مجلة مجمع اللغة العربیة (دمشق، ١٩٧٢م، شم ٤٧(٢)) به چاپ رسیده است. الحلل فی شرح ابیات الجمل، بار اول به كوشش مصطفی امام (قاهره، ١٩٧٩م)، و سپس با نام الحلل فی اصلاح الخامل من كتاب الجمل به كوشش سعید عبدالكریم سعودی (بغداد، ١٩٨٠م) به چاپ رسیده است. الاقتضاب فی شرح ادب الكتاب، نخست به كوشش عبدالله بستانی (بیروت، ١٩٠١م)، و سپس به كوشش مصطفی سقا و حامد عبدالمجید (قاهره، ١٩٨١م) منتشر شده است. الانتصار ممن عدل عن الاستبصار، به كوشش حامد عبدالمجید (قاهره، ١٨٥٤م). الانصاف فی التنبیه علی المعانی و الاسباب التی اوجبت الاختلاف بین المسلمین فی آرائهم، به كوشش محمد رضوان دایه (دمشق، ١٩٧٤م). الحدائق فی المطالب العالیة الفلسفیة العویصة، به كوشش محمدرضوان دایه (دمشق، دارالفكر). شرح سقط الزند، به كوشش مصطفی سقا و دیگران (قاهره، ١٩٨٦م). شرح المختار من لزومیات ابی العلاء، به كوشش حامد عبدالمجید (قاهره، ١٩٧٠م). الفرق بین الاحرف (الحروف) الخمسة به كوشش حمزه عبدالله نشرتی (قاهره، ١٩٨٢م)، و چاپ دیگر به كوشش عبدالله ناصیر (دمشق، ١٩٨٤م). القرط علی الكامل، به كوشش ظهور احمد ظهور (لاهور، ١٩٨٠م). المثلث فی اللغة (بغداد، بدون تاریخ). المسائل و الاجوبة، به كوشش ابراهیم سامرایی (بغداد، ١٩٦٤م).
ب ـ خطی
ابیاتالمعانی GAS, II/٦٠) I/٧٥٨;
GAL,S,)؛ الانساب (حاجی خلیفه، ١/١٨٠)؛ التذكرة الادبیة (قفطی، ٢/١٤٢)؛ جزوهای در علل الحدیث (ابن خیر، ٢٠٤)؛ شرح اصلاح المنطق ابن سكیتGAS,VIII/١٣٢) )؛ شرح الخمسة المقالات الفلسفیة GAL,S) ،همانجا)؛ شرح دیوان متنبی (بغدادی، ١/٤٥٤)؛ شرح الفصیح فی اللغة ثعلب (حاجی خلیفه، ٢/١٢٧٣)؛ شرح الموطأ مالك بن انس (ذهبی، ١٩/٥٣٢)؛ فهرسة (ابن خیر، ٤٣٣)؛ مجموعة من الرسائل، كه به شمارۀ ٤٣٢٥ در كتابخانۀ چستربیتی نگهداری میشود (عواد، ٢٠٢)؛ المسائل المنثورة فی النح (سیوطی، ٢ / ٥٦).
مآخذ
ابن بسام شنترینی، علی، الذخیرة فی محاسن اهل الجزیرة، به كوشش احسان عباس، تونس / لیبی، ١٣٩٥ق؛
ابن بشكوال، خلف، الصلة، به كوشش عزت عطار حسینی، قاهره، ١٩٥٥م؛
ابن خلكان، وفیات؛
ابن خیر، محمد، فهرسة، به كوشش ف. كودرا، ١٨٩٣م؛
ابن شاكر كتبی، محمد، عیون التواریخ، به كوشش فیصل سامر، بغداد، ١٩٧٧م؛
ابن عطیه، عبدالحق، فهرس، به كوشش محمد ابوالاجفان و محمد زاهی، بیروت، ١٩٨٣م؛
ابن فرحون، ابراهیم، الدیباج المذهب، به كوشش محمد احمدی ابوالنور، قاهره، ١٣٩٤ق / ١٩٧٤م؛
امام، مصطفی، مقدمه بر الحلل فی شرح ابیات الجمل بطلیوسی، قاهره، ١٩٧٩م؛
بغدادی، هدیه؛
حاجی خلیفه، كشف؛
دایه، محمد رضوان، مقدمه بر الانصاف بطلیوسی، دمشق، ١٩٧٤م؛
ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، به كوشش شعیب ارنؤوط، بیروت، ١٤٠٥ق / ١٩٨٤م؛
سیوطی، بغیة الوعاة، به كوشش محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٨٤ق / ١٩٦٥م؛
صفدی، خلیل، الوافی بالوفیات، به كوشش دُرتئا كراوولسكی، بیروت، ١٩٨٢م؛
عبدالمجید، حامد، مقدمه بر الانتصار بطلیوسی، قاهره، ١٩٥٥م؛
عمادالدین كاتب، محمد، خریدة القصر، به كوشش آذرتاش آذرنوش، تونس، ١٩٧٢م؛
عواد، كوركیس، «ذخائر التراث العربی فی مكتبـة چستربیتی»، المورد، بغداد، ١٩٧٨م، شم ٧؛
فتح بن خاقان، قلائد العقیان، به كوشش سلیمان حرایری، قاهره، ١٢٨٩ق؛
قاضی عیاض، الغنیة، به كوشش ماهر زهیر جرار، بیروت، ١٤٠٢ق / ١٩٨٢م؛
قفطی، علی، انباه الرواة، به كوشش محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٩٥٢م؛
مخلوف، محمد، شجرة النور الزكیة، قاهره، ١٣٥٠ق؛
مقری، احمد، نفح الطیب، به كوشش احسان عباس، بیروت، ١٣٨٨ق / ١٩٦٨م؛
ناصیر، عبدالله، مقدمه بر الفرق بین الحروف الخمسه بطلیوسی، دمشق، ١٩٨٤م؛
یافعی، عبدالله، مرآة الجنان، بیروت، ١٩٧٠م؛
یاقوت، معجم الادباء، به كوشش احسان عباس، بیروت، ١٩٩٣م؛
نیز:
GAL,S;
GAS.
عزت ملاابراهیمی