حَفْصه بِنْتِ حَمْدون، شاعر اندلسی سدۀ ٤ ق/ ١٠ م. از حفصه همین قدر می‌دانیم که وی در خانواده‌ای مرفه در روستای وادی‌الحجاره (اسپانیایی: گواذالاخارا) پرورش یافت؛ از‌این‌رو، او به حجاریه نیز منسوب شده است (ابن‌ابار، ٢٤٨؛ یاقوت، ٢/ ٢٠٤؛ اعلمی حائری، ٢/ ٢٠).
منابع حفصه را با شاعر مشهور اندلسی، عایشه قرطبیه (٤٠٠ ق/ ١٠١٠ م)، هم‌عصر دانسته‌اند (نک‌ : شکعه، ١٣٦). بر این اساس، او در دورانی می‌زیسته که سرودن شعر در میان زنان اندلسی رواج بسیار داشته، و در آن دوران، از شاعران زن بسیاری نام برده شده است؛ زنانی که بی‌شک در شکوفایی نهضت ادبی اندلس نقش بسزایی داشته‌اند (همانجا). در این میان، توانایی حفصه در بیان احساسات و رویکرد عاشقانۀ او در سروده‌هایش سبب شد که مردم با اشعار وی ارتباط نزدیک‌تری برقرار کنند و سرزمینش بدو ببالد (ابن‌سعید، ٣٧؛ شکعه، ١٣٧- ١٣٨).
حفصه را پیشتاز غزل‌سرایی در میان زنان شاعر اندلس دانسته‌اند که راه را برای دیگر زنان شاعر پس از خود باز کرد (همو، ١٣٨؛ بوفلاقه، ٥٣). از اشعار ظاهراً فراوانِ او، متأسفانه جز اندکی در دست نیست. ابیات اندکی که از این بانوی شاعر در منابع ذکر شده است، نشان از استواری شعر و لطافت احساس شاعر دارد (نک‌ : ابن‌ابار، همانجا؛ ابن‌عبدالملک، ٨(٢)/ ٤٨٤؛ سیوطی، ٤٣-٤٤؛ مقری، ٢٨٥-٢٨٦؛ شکعه، ١٣٧؛ فواز، ١٦٥)؛ مثلاً شعری که در ستایش ابن‌جمیل از بزرگان آن زمان سروده، آکنده از احساسی سرشار از کرشمه و تکبر زنانه است (مقری، ٢٨٥؛ وائلی، ١٣١).

مآخذ

ابن‌ابار، محمد، التکملة لکتاب الصلة، به‌کوشش عبدالسلام هراس، بیروت، ١٩٩٥ م؛
ابن‌سعید مغربی، علی، المغرب فی حلی المغرب، به کوشش شوقی ضیف، قاهره، ١٩٥٥ م؛
ابن‌عبدالملک، محمد، الذیل و التکملة، به‌کوشش محمد بن شریفه، مطبوعات اکادیمیته المملکة المغربیه؛
اعلمی‌ حائری، محمدحسین، تراجم اعلام النساء، بیروت، ١٤٠٧ ق/ ١٩٨٨ م؛
بوفلاقه، سعد، الشعرا النسوی الاندلسی، بیروت، ١٤٢٤ ق/ ٢٠٠٣ م؛
سیوطی، نزهة الجلساء، قاهره، مکتبة القرآن؛
شکعه، مصطفى، الادب الاندلسی، بیروت، ١٩٧٥ م؛
فواز عاملی، زینب، الدر المنثور، بیروت، ١٣١٢ ق؛
مقری، احمد، نفح الطیب، به‌کوشش احسان عباس، بیروت، ١٣٨٨ ق/ ١٩٦٨ م؛
وائلی، عبدالحکیم، موسوعة شاعرات العرب، عمان، ٢٠٠١ م؛
یاقوت، بلدان.

پریسا عرب